Over-stromingen, Geschiedenis van de moderne Schilderkunst, 1880-1900

Georg Anton Rasmussen, View of a fjord, oil on canvas

Georg Anton Rasmussen, Norwegian fjord, 1892, oil on canvas

Georg Anton Rasmussen, A summer day by the fjord, 1890, oil on canvas

Henri Rousseau, Tiger in a tropical storm (Surpris!), 1891, oil on canvas

Henri Rousseau, La Bohémienne endormie, 1897, oil on canvas

Henri Rousseau, The banks of the Oise, ca 1907, oil on canvas

Henri Rousseau, Femme se promenants dans une forêt exotique, exh 1907, oil on canvas

Henri Rousseau, Les flamants, 1910, oil on canvas

Henri Rousseau, Le rêve, 1910, oil on canvas

Henri Rousseau, La Seine à Suresnes, before 1911, oil on canvas

Max Liebermann, The flax workers

Max Liebermann, Munich beer garden, 1884

Max Liebermann, Mädchen aus Laren, stehend nach rechts, 1886, oil on cardboard

Max Liebermann, Brandung - Meeresstudie, oil on paper

Max Liebermann, Biergarten in Laren - Studie, 1903, oil on canvas

Max Liebermann, Am Strand von Noordwijk, 1908, oil on canvas

Max Liebermann, Gartenlokal an der Havel, 1934, oil on canvas

Anna Boch, Chaumière en Flandre, ca1891

Anna Boch, ?

Anna Boch, De waterdraagster, ca1900, oil on canvas

Anna Boch, Quartier vieux en Knokke, ca1904

Anna Boch, De kliffen van Estérel, ca1910

John Melhuish Strudwick, In the golden days, 1907

John Melhuish Strudwick, Oh, swallow, swallow, 1894, oil on canvas

John Melhuish Strudwick, Cleopatra

Aleksander Gierymski, W altanie (Personnages autour de tables sous la tonnelle ensoleillée), 1882, oil on canvas

Aleksander Gierymski, Louvre at night, 1892, oil on canvas

Aleksander Gierymski, Boy carrying a sheaf, 1895, oil on canvas

Aleksander Gierymski, Piazza di Dante in Verona, ca1900-01, oil on canvas

Aleksander Gierymski, Katedra in Amalfi, 1897-99, olieverf op doek

Csontváry, Pilgrimage to the cedars in Lebanon, 1907, oil on canvas

Csontváry, Town at the seashore, ca1902, oil on canvas

Csontváry, Traui bij zonsondergang, 1899, oil on canvas

Csontváry, Roman bridge at Mostar, 1903

Csontváry, Castellamare di Stabia, 1902, oil on canvas

Csontváry, Tavasznyílás Mosztárban, 1903

Csontváry, View of Selemecbánya, 1902, oil on canvas,

Csontváry,

Csontváry, Waterfall of Schaffhausen, 1903, oil on canvas

Ferdinand Hodler, Thunersee mit Blüenlisalp und Niesen, oil on canvas

Ferdinand Hodler,

Ferdinand Hodler, Genfersee von Chexbres auslake Geneva vom Chexbres, oil on linen

Ferdinand Hodler, Die Dents du Midi, 1916, oil on linen

Ferdinand Hodler,

Ferdinand Hodler, Die Lebensmüden, 1892, oil tempera on canvas

Ferdinand Hodler, Die heiligen Stunde, 1902

Ferdinand Hodler,

Ferdinand Hodler, Woman in ecstasy, 1911

Ferdinand Hodler, The monch at noon, 1910

Jacek Malczewski, Dzieciństwo, Jacek nad stawem w Wielgiem, z cyklu Moje życie

Jacek Malczewski, Vicious circle, 1897, oil on canvas

Jacek Malczewski, A painter's apprentice, 1890, oil on canvas

Jacek Malczewski, Melancholia, 1890-94, oil on canvas

Jacek Malczewski, In the cloud, 1893-94, oil on canvas

Jacek Malczewski, Spring - a landscape with Tobias, 1904, oil on canvas

Jacek Malczewski, Reality, 1908, oil on canvas

Jacek Malczewski, Jezus and the samaritarian, 1912

Jacek Malczewski, Eloe z Ellenai, 1908-9, oil on canvas

Jacek Malczewski, Genius in artist studio, >1914, oil on canvas

Henri-Edmund Cross, Rio San Trovaso, Venise, 1903-04, oil on canvas

Henri-Edmund Cross

Henri-Edmund Cross, Vendanges, 1892, oil on canvas

Henri-Edmund Cross, Paysage avec le Cap Nègre, oil on canvas

Henri-Edmund Cross, Clearing in Provence, ca1906

Henri-Edmund Cross, Les cyprès à Cagnes, 1908, oil on canvas

Henri-Edmund Cross

Valentin Serov, Mika Morozov, 1901, oil on canvas

Victor Vasnetsov, The sleeping queen, betw1900-1926

Viktor Vasnetsov, Flying carpet, 1880, oil on canvas

Ilya Repin, Barge haulers wading, 1872, oil on canvas

Ilya Repin, Religious procession in Kursk province,1880-83

Mikhail Vrubel, Six-winged seraph (Azrael), 1904

Mikhail Vrubel, The swan princess, 1900, oil on canvas

Mikhail Vrubel, Lilacs, 1901

Mikhail Vrubel, The swan princess, 1900

Mikhail Vrubel, Morning, 1897,

Mikhail Vrubel, The fallen demon, 1902

Léon Frédéric,

Léon Frédéric,

Léon Frédéric,

Léon Frédéric,

Léon Frédéric,

Léon Frédéric,

Léon Frédéric,

Léon Frédéric,

Léon Frédéric,

Alphonse Osbert,

Alphonse Osbert,

Alphonse Osbert,

Alphonse Osbert,

Alphonse Osbert,

Alphonse Osbert,

Alphonse Osbert,

Maximilien Luce, Paysage à Saint-Tropez, 1892, oil on board

Maximilien Luce, Les aciéries à Charleroi (Cheminée d'usine), 1893, oil on canvas

Maximilien Luce, La Seina au Pont Saint-Michel, 1900, oil on canvas

Giovanni Segantini, Spring in the Alps, 1897

Giovanni Segantini, Bagpipers of Brianza, ca1883, oil on canvas

Giovanni Segantini, Frucht der Liebe, ca1900, oil on canvas

Giovanni Segantini, Trittico della natura: le morte, 1898-99, oil on canvas

Giovanni Segantini, Trittico della natura: la vita

Giovanni Segantini, Ploegen, 1890

Giovanni Segantini, Le due madri, 1899-1900, oil on canvas

Giovanni Segantini, Afternoon in the Alps,

Jan Toorop, Sea (Brisants de la Mer du Nord), ca1895

Jan Toorop, Portrait of Annie Toorop-Hall, 1885, oil on canvas

Jan Toorop, Women on the sea, betw1885-1897, oil on cardboard

Jan Toorop, The Schelde near Veere, 1907, oil on board

Jan Toorop, Desire and statisfaction, 1893, pastel

Jan Toorop, Maturity, meditation, fire, 1923

Fernand Khnopff,

Fernand Khnopff,

Fernand Khnopff,

Fernand Khnopff,

Fernand Khnopff,

Fernand Khnopff,

Fernand Khnopff,

Fernand Khnopff,

Louis Anquetin, Femme au parapluie, 1890, pastel and charcoal on paper

Louis Anquetin, Emme à sa toilette, 1889, oil on canvas

Louis Anquetin, Torse de jeune fille, Juliette Vary, ca1890, gouache on paper

Louis Anquetin, An elegant woman at the Élysée Montmartre 1888, oil on canvas

John William Godward,

John William Godward,

John William Godward,

John William Godward,

John William Godward,

John William Godward,

John William Godward,

John William Godward,

Théo van Rysselberghe, Jeune dame lisant, 1887, oil on canvas

Théo van Rysselberghe, Roses jaunes, kakis et mimosas, 1911, oil on canvas

Théo van Rysselberghe, Pénishes sur l'Escaut, 1892, oil on canvas

Théo van Rysselberghe, À l'ombre des pins (Agay), 1905, oil on canvas

Théo van Rysselberghe, Plage à marée basse, soir, 1900, oil on canvas

Théo van Rysselberghe, Mevrouw Henri Van de Velde-Sèthe, 1891, oil on canvas

Théo van Rysselberghe, La pointe du Rossignol (Cap Layet), 1905, oil on canvas

Edvard Munch, The sream, 1893, oil, tempera and pastel on cardboard

Edvard Munch, det syke barn (The sick child), 1885-86, oil on canvas

Edvard Munch, Spring day on Carl Johan, 1890, oil on canvas

Edvard Munch, Train smoke, 1900, oil on canvas

Edvard Munch, Historien (Oslo University aula), 1909-16, oil on canvas

Edvard Munch, Solen (The sun), 1911, oil on linnen

Edvard Munch, Summer night, Inger on the beach, 1889, oil on canvas

Edvard Munch, Girls on the bridge, 1901, oil on canvas

Paul Signac, Bateaux, Pont des bains, opus no 96, recto, 1885

Paul Signac, Capo di Noli, near Genoa, 1898, oil on canvas

Paul Signac, Le port au soleil couchant, opus 236, Saint-Tropez, 1892, oil on canvas

Paul Signac, Place des lices, Saint-Tropez, 1893, oil on canvas

Paul Signac, Entrance to the Grand Canal, Venice, 1905, oil on canvas

Paul Signac, Notre-Dame-de-la-Garde (La Bonne-mère), 1905, oil on canvas

Paul Signac, Entrée du port de la Rochelle, 1921, oil on canvas

Paul Signac, Sunset, Herblay, opus 206, 1889, oil on canvas

Paul Signac, Sainte-Anne (Saint-Tropez), 1905

Paul Signac, Pont des Arts, Paris

Paul Sérusier, Les deux lavandières au bord de la cascade, ca1890, oil on canvas

Paul Sérusier, Promenade dans les bois de Châteauneuf, 1890, oil on canvas

Paul Sérusier, Le chemin jaune, 1903

Henri de Toulouse-Lautrec, Contesse Adèle de Toulouse-Lautrec, mother of the artist, at breakfast

Henri de Toulouse-Lautrec, Au salon de la Rue des Moulins, 1894, oil on cardboard

Henri de Toulouse-Lautrec, At the Moulin Rouge, two women walzing, 1892, oil on board

Henri de Toulouse-Lautrec, Jane Avril leaving the Moulin-Rouge, 1892, oil on cardboard

Henri de Toulouse-Lautrec, At the Moulin Rouge, the dance, 1890, oil on canvas

Henri de Toulouse-Lautrec, Divan Japonais, 1893, lithograph in colors on wove paper

Manuel Orazi, 1860-1934, chromolithograph

Henri de Toulouse-Lautrec, The day of first communion, 1888, charcoal and oil on cardboard

Olga Boznańska,

Olga Boznańska,

Olga Boznańska,

Olga Boznańska,

Olga Boznańska,

Olga Boznańska,

William Degouve de Nuncques, Les paons, 1896

William Degouve de Nuncques, The black swan, 1895, pastel on cardboard,

William Degouve de Nuncques, Dawn, 1897

William Degouve de Nuncques, Effet de nuit, 1896, pastel on paper

William Degouve de Nuncques, Côte au Baléares (Majorce, Cala San Vicente), 1900, oil on panel

William Degouve de Nuncques, Paysage brabançon, 1892, oil on panel

William Degouve de Nuncques, Citronniers à Majorce, 1901, oil on canvas

William Degouve de Nuncques, Rêve de voyage, 1899

William Degouve de Nuncques

Jean Delville, Paysage au claire de lune

Jean Delville, Le mort d'Orpheus, 1893,

Jean Delville, L'Homme-Dieu, 1901-03, oil on pages

Jean Delville, L'Amour des âmes, 1900,

Jean Delville, L'Oubli des passions, 1913, oil on canvas

Jean Delville, Portrait of mrs. Stuart-Merrill, 1892

Jean Delville, Étude pour les Kumaras, 1938, black chalk and pastel on paper

Jean Delville, Prometheus, oil on canvas

Jean Delville, Le secret de la tombe, 1932, oil on canvas

Émile Bernard, Breton women at prayer, 1892

Émile Bernard, Portrait de Mme Schuffenecker

Émile Bernard, Portrait of Émile Schuffenecker, 1888, oil on canvas

Émile Bernard, Les falaises d'Yport, 1892, oil on canvas

Émile Bernard, Young girl on a hill, 1904, oil on canvas

Émile Bernard, Bridge at Pont-Aven, oil on linen

Jean-Éduard Vuillard, Le concert matinal, Place Vintimille, 1937-38, peinture à la colle on paper

Jean-Éduard Vuillard, Carton d'études1934, oil on board

Jean-Éduard Vuillard, Les rues de Paris, panneaux pour Henry Bernstein, première série, Passy, 1908, peinture à la colle over charcoal on paper

Jean-Éduard Vuillard, Le petit salon, Madame Hessel à la table à ouvrage, peinture à la colle on paper

Jean-Éduard Vuillard, Place Vintimille, 1911, distemper on paper

Stanisław Wyspiański,

Stanisław Wyspiański,

Stanisław Wyspiański,

Stanisław Wyspiański, Self-portrait with wife, 1904, pastel on ribbed paper

Stanisław Wyspiański, Zakola wisly, 1904, pastel

Stanisław Wyspiański, View of the municipal theatre Krakow from Zacisze street, 1894, oil on canvas

Maurice Denis, Les pins à Loctudy, 1894

Maurice Denis, Les jeux de laveuses, 1914, oil on canvas

Maurice Denis, Le goûtér sous les châtaigniers, 1914, oil on canvas

Maurice Denis, Légende de chevalerie ou trois jeunes princesses, 1893, gouache on cardboard

Maurice Denis, Le verger, 1892, oil on paper

Maurice Denis, Marthe et Marie, 1895, oil on canvas

Maurice Denis, Matinée de Pâques, ou sainte femmes au tombeau, 1894

Maurice Denis, Avril, les anemones

Van 1868 tot 1900 was hij lid van een lokale kunstenaarsvereniging, Malkasten. Hij schilderde oorspronkelijk diverse landschappen, maar na 1870 schilderde hij bijna enkel nog fjorden, wellicht ten gevolge van toeristenindustrie. Zijn werken van fjorden werden heel populair in Duitsland. In 1899 verhuisde hij naar Berlijn, maar keerde elke zomer terug naar Noorwegen om zijn schilderijen te verkopen. Na 1900 stapte hij over op het schilderen met het paletmes en verhelderde hij zijn kleuren, in navolging van Adelsteen Normann.

Zijn schilderijen bevatten altijd voorgronden met mensen en boten, af en toe ook huizen. Veel van zijn werken werden gekopieerd en als prent verkocht. Hij maakte veel studiereizen naar West-Noorwegen en maakte gebruik van zijn studies om groots opgezette werken te maken. Hij gaf niet alles natuurgetrouw weer, zo verhoogde en verscherpte hij ietwat de bergen om het landschap nog indrukwekkender te maken. In de jaren 1890 en 1900 werd hij impressionistischer qua techniek. Hij gebruikte geleidelijk aan grovere borstels en uiteindelijk schilderde hij met paletmes.

Hij is nooit lid geweest van de Berliner Secession, sommige kunsthistorici beweren dat hij dan veel bekender zou geweest zijn. Hij stierf in Berlijn in 1914.

Georg Anton Rasmussen, A fjord landscape, 1899, oil on canvas

Hij is geboren in Laval, zoon van een tinsmid. Als jong kind was hj gedwongen te <werken. Hij bezocht de dagschoolmaar werd kostganger toen zijn vader schulden kreeg. Zijn ouders moesten de stad verlaten door inbeslagname van hun huis. Na het middelbaar werkte ij voor een advocaat en studeerde rechten. Vanaf 1863 diende hij vier jaar in het leger. Na de dood van zijn vader verhuide hijin 68 naar Parijs en gign werken als overheidsfunctionaris om zijn moeder te onderhouden. In 68 trouwde hij met de vijftienjarige dochter van zijn huisbaas, ze kregen zes kinderen, slechts één overleefde. In 81 werd hij belastinginner voor consumptieartikelen die Parijs binnenkwamen. In 88 stierf zijn vrouw en in 98 hertrouwde hij. Vanaf 86 exposeerde hij regelmatig in de Salon des Indépendants, in 91 kreeg hij er lovende kritiek van Félix Vallotton voor zijn werk ‘Tijger in een tropische storm (Verrast!)’, hij noemde het de alfa en de omega van de schilderkunst. Toch zou meer dan tien jaar geen jungles meer schilderen. In 97 schilderde hij zijn ‘La Bohémienne endormie’. Mogelijk heeft het werk ‘De hongerige leeuw werpt zich op de antilope’ de naamgeving vande ‘Fauves’ beïnvloed op de Salon des Indépendants van 1905, hun vermeende eerste tentoonstelling. ‘De slangenbezweerder’ schilderde hij in 1907 in opdracht van de schilder Robert Delaunay. In 1908 hield Picasso een banket in zijn atelier ter ere van Rousseau, met onder meer Apollinaire, Metzinger, Gris, Delauney, Brâncuși, Laurencin en Gertrude Stein. Na uren van eten en drinken, speecheen, liederen en toasts, uiitte Rousseau zijn dank aan de veel jongere Picasso: “Wij zijn de grootste twee schilders van de eeuw, jij in het Egyptische en ik in het moderne genre.” Wellicht refererend naar Picasso’s schilderijen van Afrikaanse en Iberische maskers, en zijn moderne stijl naar onderwerpen zoals plaveien, ijzeren bruggen, fabrieksschoorstenen, ballonnen en vliegtuigen.

Toen hij in 93 in pensioen was verhuisde hij naar een studio in Montparnasse en deed hij nog parttime banen, zoals vioolspelen op straat, en omslagen voor ‘le petit journal’. Rousseau’s jungles zijn volledig denkbeeldig, de dieren hebben vaak mensachtige gezichten. Hij heeft Frankrijk nooit verlaten en nooit een jungle gezien, ondanks wat hij zelf soms beweerde. Voor zijn werk beseerde hij zich op postkaarten, magazines, en zijn eigen schetsen in de Jardin des plantes en de beide wereldtentoonstellingen van 1889 en 1900. zijn ‘Parijse jungles’ zijn uiteindelijk het gevolg van kolonialisme.

Zijn laatste werk was ‘De droom’, in 1910 op de Salon des Indépendants. Hij voorzag sommige werken van een tekst, bij deze schreef hij:

Yadwigha, in een mooie droom
Zachtjes in slaap gevallen
Hoorde het geluid van een musette
Gespeeld door een vriendelijke charmeur
Terwijl de maan naar beneden scheen
Op de bloemen, op de groene bomen
De wilde slangen leenden hun oor
Op de vrolijke deuntjes van het instrument.

Hij kreeg een flegmon aan zijn been (ontsteking van weke delen), waar hij geen aandacht aan besteedde. Toen hij in het ziekenhuis werd opgenomen was de diagnose gangreen. Na de operatie overleed hij aan een bloedstolsel. Op zijn begrafenis waren zijn huisbaas en zeven bevriende kunstenaars: Signac, Ortiz de Zárate, Delauney, Terk, Brâncuși en de schrijver Apollinaire die voor humoristische grafschrift zorgde:

“Wij groeten u, mijnheer Rousseau, u kunt ons horen
Delaunay, zijn vrouw, meneer Queval en ikzelf.
Laat onze bagage belastingvrij door de hemelpoorten gaan.
Wij brengen u penselen, verf en doek.
Dat u uw heilige vrije tijd kunt doorbrengen
in het licht en de Waarheid van de Schilderkunst
Zoals u ooit mijn portret maakte,
kijkend naar de sterren, de leeuw en de zigeunerin.”

In 1911 werd op de Salon des Indépendants een retrospectieve van zijn werk gehouden. Zijn werk was ook te zien op de eerste tentoonstelling van de ‘Blaue Reiter’.

Henri Rousseau, Tropische tuin

In de Frans-Duitse oorlog in 1870 meldde hij zich als vrijwilliger bij de Hospitaalridders. Omdat een gebroken arm slecht genezen was, deed hij dienst als hospik tijdens het Beleg van Metz. 12000 joden vochten toen mee aan Duitse zijde. In 1871 volgde hij landschapsschilderen bij Theodor Hagen in Düsseldorf. Hij raakte ook onder invloed van de genreschilder Munkácsy, waaruit zijn eerste groot werk ontstond, “De ganzeplukkers” (1872). Op kosten van zijn broer reisde hij door Nederland. Hij schilderde realistische mensen, zonder romantisering of het opwekken van medelijden, waardoor hij getypeerd werd als “schilder van de lelijkheid” of “vuile schilderkunst”. Machteloos en gedemotiveerd bezocht hij Makart in Wenen. Tijdens zijn studie in Weimar, van 1868 tot 1873, met diverse onderbrekingen, huurde hij een woonst op vier verschillende adressen. In 1873 besloot hij Duitsland de rug toe te keren en vestigde zich in een atelier in Montmartre. Hij wou contacten met impressionisten en realisten, maar zij gingen daar niet op in. De zomer van 1874 bracht hij door in Barbizon, waar hij zich aangetrokken voelde door Corot, Daubigny, Troyon en vooral Millet, en probeerde die na te volgen.

In 1875 verbleef hij drie maand in Zandvoort. In de herfst keerde hij terug naar Parijs en verhuisde naar een groter atelier. In 1976 was er in zijn werken steeds meer invloed te zien van de impressionisten. In Amsterdam ontmoette hij Jozef Israëls en de Haagse school. Hij geraakte in een diepe depressie, maakte minder werk en had weinig succes met zijn werken op de Parijse Salons. Die vonden zijn werken vaak niet “Frans” genoeg. In 1878 maakte hij zijn eerste reis naar Italië. Daar maakte hij ook kennis met schilders van de Münchener Schule, met Franz von Lenbach verbleef hij drie maand in Venetië, en uiteindelijk volgde hij hen naar München. In 1878 schilderde hij “De twaalfjarige Jezus in de tempel”, waarvoor hij heel veel voorafgande studies had gemaakt. Het veroorzaakte een golf van protest. Hij werd “de lelijkste, meest brutale joodse jongen” genoemd, en “ontheiliger van de Heer”. Een parlementslid-priester kon hem verbieden om als jood Jezus uit te beelden. Hij begon het werk opnieuw, dit keer was Jezus rechtstaande, met langer haar en een langer kleed. Hij was ondertussen beroemd geworden, in 1880 stelde hij tentoon op de Salon met vreedzaam samenwerkende mensen. Hij reisde naar verschillende Duitse schilderverblijven. In 1880 begon zijn periode met impressionistisch luminarisme, hij bleef trouw in het vermijden van romantiek in zijn scènes. Op het Parijse Salon was hij de eerste Duitser die een eervolle vermelding kreeg. Toch liet hij zich niet meeslepen door het impressionisme, maar keerde terug naar het naturalisme. In 1884 besloot hij terug te keren naar Berlijn en verloofde zich met zijn schoonzus Martha Marckwald, toen 27 jaar oud. De huwelijksreis bracht hen door Duitsland, daarna doorheen Nederland. In 1885 werd hun enige dochter geboren. De overburen waren de Bernstein’s, waar werken hingen van Manet en Degas. Hij werd er geaccepteerd als lid van de Berlijnse artistiek gemeenschap, samen met Klinger, Menzel, Brandes, Bode, Mommsen, Curtius en Lichtwark. Lichtwark was directeur van de Hamburger Kunsthalle. Hij nam er terug deel aan de tentoonstellingen van de Kunstacademie. In 1887 maakte hij terug een reis naar Laren.

In Parijs werd in 1889 de Wereldtentoonstelling gehouden ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de revolutie. De monarchieën van Rusland, Groot-Brittannië en Oostenrijk-Hongarije weigerden deel te nemen. Dat Liebermann met twee andere Duitsers toch mee in de jury zat, veroorzaakte grote spanningen in Berlijn, hij had toestemming van de Pruissische minister van cultuur. De Duitse pers verweet hem het revolutionaire idee te omarmen. In Parijs kreeg hij een eremedaille en werd toegelaten tot de Société des Beaux-Arts, maar weigerde het Legioen van Eer. In 1889 schakelde hij over van het sociale milieu naar een comfortabeler leven. In 1891 kreeg hij een gouden medaille voor zijn laatste sociale werk, “Vrouw met geiten” (1889).

In 1892 werd in Berlijn de “Vereniging van de XI” opgericht, met elf onafhankelijke schilders, als verzet tegen de academische. Lovis Corinth noemde Liebermann “de geheime leider van de anarchistische Elf”. Na het exposeren van Edvard Munch werd de tentoonstelling onder zware druk afgebroken en de verontwaardiging hierover splitste de groep op. Onder leiding van Liebermann richtten 60 leden de “Vrije Kunstenaarsvereniging” op. Kort na de dood van zijn moeder in 1892 stierf ook zijn vader. Hij was met zijn vader verzoend maar daardoor trof het hem hard. Hij was mede-erfgenaam van een miljoenenfortuin. Zijn werken waren terug impressionistisch. Met een portret bekwam hij de eerste prijs op de Biënnale van Venetië. Hij had contacten met Degas en ontmoette Whistler. Hij bekwam een gouden medaille op de Grote Berlijnse Kunsttentoonstelling. In Laren keerde hij in zijn werk even terug naar zijn jeugdjaren (1897-98). Met Leistikow werd hij president van een nieuwe verenigng voor moderne kunstenaars, de Secession, met Engel, Dettmann, Frenzel, Herrmann en Klimsch. Hij haalde ook schilders uit de Secession van München, Darmstadt en Stuttgart, en uit de kunstenaarskolonie van Worspswede, met Böcklin, Thoma, Slevogt en Lovis Corinth. De tentoonstellingen deden veel stof opwaaien, wat ze heel bekend maakte met een record aantal bezoekers. Berlijn werd de nieuwe hoofdstad van de kunst. In de zomer van 1899 was hij terug in Zandvoort en Scheveningen, waar hij landschappen schilderde en qua onderwerp meer aansloot bij Franse impressionisten, zoals strandzichten met zorgeloze, badende jongens, of weelderige tuinen. In 1902 verhuisde hij naar Hamburg voor een reeks uitzichten. Hij verwierp in een essay resoluut stromingen van abstracte kunst en expressionisme, wat tot een breuk zou leiden met andere leden van de Secession.

In 1908 overleed een van de oprichters van de Berliner Secession, Walter Leistikow. Voor zijn gezondheid hield Liebremann een kuur in Karlsbad. De smeulende strijd tussen impressionisten en exspressionisten laaide op in 1910 toen de raad, onder leiding van Liebermann, 27 expressionistische werken afwees. De voormalige rebel tegen het academische was nu de conservatieve woordvoerder. Zijn grootste tegenstrever was Emil Nolde. Die beschuldigde de raad vijandig te zijn tegenover vooruitgang, dat werd echter niet ernstig genomen gezien toen voor het eerst ook werken hingen van Picasso, Matisse, Braque en fauvisten. In een vergadering werd Nolde uitgesloten met 40 stemmen en 2 tegenstemmen, waarvan één stem die van Liebermann zelf was. Het waren expressionistische werken die door de jury werden afgewezen, waaronder werk van Georg Tappert. Tappert, Nolde en Pechstein richtten de Neue Secession op. Op hun eerste tentoonstelling was hun motto “Verworpen door de Berliner Secession 1910”. Schilders van de Brücke en de Neue Künste in München sloten zich bij hen aan en Pechstein was hun president. Liebermann ontvluchtte de crisis naar Rome. Zijn vriend en schilder Israëls overleed. In 1911 trad hij af als voorzitter. Beckmann, Max Slevogt en August Gaul traden af, Lovis Corinth kreeg de leiding.

In 1909 had Liebermann een landgoed gekocht aan de oevers van de Wannsee. Hij liet er zijn “Liebermann Villa” bouwen die hij betrok in 1910. De jaarlijkse tentoonstelling in 1912 had weinig succes. Hij bracht de zomer door in Noordwijk, en ontving in Den Haag van de koningin de Huisorde van Oranje. De universiteit van Berlijn gaf hem een eredoctoraat, hij werd benoemd tot senator van de Academie van Beeldende Kunst en hij werd lid van de kunstacademies van Wenen, Brussel, Milaan en Stockholm. In 1913 trad Corinth en het hele bestuur af en werd Paul Cassirer tot voorzitter gekozen. Diegenen die niet voor hem hadden gestemd, sloot Cassirer uit de tentoonstelling, Corinth koos echter hun kant. Bij deze tweede crisis verlieten Liebermann en andere oprichters de vereniging. In 1914 werd de “Vrije Secession” opgericht, een terugkeer naar de vroegere traditie. Corinth en Liebermann bleven elkaar bestrijden. Liebermann bleef op de achtergrond maar voelde zich pattriottisch, hij begon artistieke oorlogspropaganda te ontwerpen. Keizer Wilhelm II was ook uitgesproken prosemitisch, door deze sympathie werd Liebermann keizersgezind, en hij was vóór de kanselier, die liberaler was dan zijn voorgangers. In 1914 was hij bij de professoren, schrijvers en kunstenaars die de Duitse oorlogsmisdaden ontkenden.

Bij het vorderen van de oorlog trok hij zich steeds meer terug op zijn landgoed. Zijn portretten waren beperkt tot militairen, hij was de onbetwiste portretschilder van zijn tijd. Hij had nog kuurverblijven in Wiesbaden in 1915 en 1917. Door de voedselbeperkingen transformeerde hij zijn bloementuin in een groententuin. Zijn dochter huwde een diplomaat. In een oorlogstijdschrift in 1916 veranderde hij zijn naam in Bildermann. Hij maakte illustraties voor Goethe en Kleist, daarna lag hij tien jaar stil als illustrator.

In 1917 toonde de Pruissische Academie voor Beeldende Kunst een overzichtstentoonstelling van zijn werk met bijna 200 werken. Wilhelm II kroonde hem in de Orde van de Rode Adelaar, dat interpreteerde Liebermann als dat de keizer ophield te strijden tegen de moderne kunst. Toen werd zijn winterverblijf aan de Pariser Platz ingenomen door revolutionairen. Liebermann was niet tegen hervormingen, maar voor hem stortte “een hele wereld, zij het een rotte” in. De straten van Berlijn waren vol soldaten die lucifers of sigaretten verkochten, en blinde draaiorgelspelers.

In 1920 eindigde het tijdperk van de Secession-beweging met de aanstelling van Liebermann tot president van de Berlijnse Academie van Beeldende Kunsten. Hij probeerde alle stromingen onder deze paraplu te brengen, het expressionisme inbegrepen, een terugkeer naar zijn tolerantie vóór de Secession-crisis. Hij slaagde erin het gevallen keizerlijk systeem te vervangen door een liberaal-democratisch, waardoor Pechstein, Hofer, Zille, Dix en Schmidt-Rottluff tot de Academie toegelaten waren.

In 1922 werd zijn familielid en metgezel Rathenau vermoord door rechtse activisten. In 1924 stierf zijn jongere broer, twee dagen later familielid Hugo Preuß, hij trok zich steeds meer terug in zijn privé en zijn tuin. Hij steunde tal van Duitse jodenverenigingen. Zijn 80ste verjaardag werd gevierd met tal van bekendheden. Voor die verjaardag hield Berlijn een tentoonstelling met 100 van zijn werken. Liebermann werd talrijke malen zelf geportretteerd, beelden, schilderijen, en ook karikaturen. Hij nam ontslag als president van de Academie in 1932 wegens een hernia, die vervolgens succesvol geopereerd werd.

Op 30 januari 1933 grepen de nationaalsocialisten de macht. Met de fakkeloptocht langs zijn huis sprak liebermann ”Ik kan niet zoveel eten als ik wil overgeven”, vaak geciteerd. Hij weigerde zich terug te trekken als protest tegen het nieuwe cultuurbeleid, maar in mei 33 trad hij af als erevoorzitter van de Berlijnse Academie en lidmaatschap van de Pruissische Academie, “aangezien mijn standpunt niet langer geldig is”. Hij trok zich terug uit het openbaar leven, niemand bleef hem trouw behalve Käthe Kollwitz, “Ik wil de nieuwe wereld om me heen niet zien”. In 1935 overleed hij vredig in zijn slaap in zijn huis aan de Pariser Platz. De Gestapo had alle deelname aan de begrafenis verboden, uit angst voor een demonstratie voor artistieke vrijheid. Toch kwamen er nog 100 vrienden en familieleden op af. Zijn vrouw Martha stierf in 1943 aan een overdosis veronal. De Gestapo confisceerde zijn privékunstcollectie, buiten 14 werken die hij op voorhand had beveiligd.

Max Liebermann, Die Terrasse des Hotel Louis C. Jacob iin Nienstedten an der Elbe, 1902, oil on canvas

Anna en Eugène waren beide schilders, maar het was Anna die hiervoor beroemd werd, met bijna 130 tentoonstellingen in België en buitenland. Haar broer nam slechts aan 19 tentoonstellingen deel. Hun vader Victor was ondervoorzitter van diverse muziekorganisaties en hun neef Octave Maus was de drijvende kracht achter Les XX (1883-1893) en La Libre Esthétique (1894-1914). Anna tekende veel tijdens hun uitstappen naar Luxemburg, Duitsland, Zwitserland of Zuid-Frankrijk. Kort na de dood van haar moeder begon ze les te volgen bij schilders, eerst Kühman, daarna plein-air bij Beernaert. Ook bij Baron en Van Alphen. In 70 stelde ze tentoon, eerst in La Louvière, dan op de Salon Triennal Belge en in de Brusselse Ceercle Artistique et Littéraire, vervolgens in 74 in Gent en in 75 in Mariemont te Brussel. Ze volgde les bij Verheyden. In 85 werd ze als enige vrouw lid van Les XX, voorgedragen door Octave Maus en elk jaar was haar werk vertegenwoordigd. Broer en zus evolueerden naar het impressionisme. In 1888 werd Eugène bevriend met Van Gogh. Soms ging hij schilderen in Henegouwen met Constantin Meunier. Bij Les XX kon Théo van Rysselberghe Anna overhalen om pointillistisch te schilderen, ze volgde de regels niet strikt maar maakte er haar persoonlijke versie van. Ze verdedigde de neo-impressionisten tegenover critici en kocht werk van Seurat en Signac. Ze had op de salon van Les XX als enige een werk van Van Gogh gekocht, en kocht ook een kamerscherm van Émile Bernard, en werk van Monet en Gauguin. Met haar broer trok ze ook naar Spanje, Marokko en Italië, telkens drie maand, om er te schilderen. Ook in Frankrijk, ze logeerde graag in Moret-sur-Loing. Ook na WO1 bleven ze samen schilderen. Zelfs hun chauffeur leerde schilderen. In 1904 was ze ook lid van Vie et Lumière, met Émile Clausals boegbeeld. In de periode van La Libre Esthétique ging haar belangstelling naar het opkomende fauvisme, ze kocht werk van Paerels en Wouters, maar meest van Le Mayeur de Merprès en van Lepreux, hun chauffeur. Victor over leed in 1920 op de leeftijd van 102 jaar. Na de dood van Anna heeft altijd gewild dat haar collectie na haar dood naar het Museum voor Schone Kunsten zou gaan. Na haar dood in 36 is dat enkel gebeurd voor die werken, waarvan het schrijftelijk was vastgelegd. De grote collectie ging naar een veiling, veel werken gingen er van de hand aan spotprijzen.

Anna Boch, Retour de la pêche, 1891, oil on canvas

Na het zien van “De ijsvogels” besloot schilderes Jenny Montigny les bij hem te volgen in zijn atelier in Astene, hoewel zij in Gent woonde. Ze begon een verhouding met de zesentwintig jaar oudere Claus die zou duren tot aan de plotse dood van Claus in 1924, de dag vóór Koningin Elisabeth hem zou ontmoeten. Hij werd begraven op het kerhof van Astene, maar later liet Charlotte hem ontgraven en herbegraven in zijn eigen tuin, omdat jenny Montigny zijn graf voortdurend vol bloemen legde. Charlotte vroeg Minne om een grafbeeld te ontwerpen.

Emile Claus , Landscape with ponds and blooms (Oktober), oil on canvas

Om aan de zakenwereld te ontsnappen volgde hij les aan de Royal Academy in South Kensington, maar werd niet aanzien als veelbelovend. In 1860 werd hij aangenmoedigd door de schilder Pettie, en volgde zijn stijl na. Die stijl veranderde in de jaren 70 toen hij studio-assistent was van Stanhope en daarna van Burne-Jones. Met zijn kring exposeerde hj in de Grosvernor Gallery en de New Gallery (Londen). Hij hield een studio in Hammersmith, dichtbij die van Burne-Jones en Rooke (die ook assisten van Burne-Jones was geweest). Hij trouwde met Harriet Reed, zij kregen een dochter. Zijn succesvolle carrière eindigde toen rijke en invloedrijke mecenassen hun steun introkken. Zijn wer ‘When sorrow comes in Summer days, roses blooml in vain’ bleef halfafgewerkt achter uit prtest tegen de georkestreerde teloorgang van zijn carrière.

Door zijn aandacht voor detail, zoals in draperieën en assecoires, was zijn productie beperkt, een dertigtal schilderijen met legendarische en symbolische onderwerpen, soms met de lapidaire techniek uit de Italiaanse quattrocento (het inkerven van halfedelstenen).

John Melhuish Strudwick, Song without words

In 1888 trok hij terug naar München, hij bleef er tot 1890. en kwam zelfs terug in 95 en 97. Hij ging plein air schilderen op diverse Duitse plaatsen, en begon toen ook nachtschilderijen te maken met kunstlicht in München. Hij schilderde elegante figuren en trok zo de aristocratische aandacht. Daardoor kreeg hij opdracht van kunstverzamelaar Milewski om dergelijke motieven te schilderen in Frankrijk, wat hij deed in Parijs. Hij verdiepte er zich in de schilderkunst van Millet en maakte een variant op het razend populair geworden ‘Angelus’, maar met vrouwen in plaats van mannen, en in felle kleuren. Hij bestudeerde impressionistische schilderkunt in Parijs en koos voor de divionistische stijl, waarbij kleuren en lichtreflecties worden verdeeld in basiskleuren en complementaire contrasten zoals bv bij Monet. Hij bleef in die stijl schilderen toen hij eind 93 naar Polen terugkeerde, waar hem een leidende positie was aangeboden aan de Academie voor Schone Kunsten in Krakau. Hij schilderde er zonnige landschappen in impressionistische stijl, naast portretten van inwoners.

Door eenzaamheid en isolatie trok hij van 95 tot 97 naar Münchendaarna Italië en daarna nogmaals Parijs. Hij veranderde zijn stijl alnaargelang de plaats waar hij schilderde. Zo is het kasteelpark in Schliessheim bijna pointillistisch, Rothenburg realistisch en lichtovergoten, ijn zijn eKathedraal van Amafi’ een mix van stijlen. , en bijna fotorealistisch. De laatste jaren verbleef en schilderde hij in Italië, de laatste jaren in een psychiatrische inrichting. Hij schilderde in een realisme als dat van Courbet. Tussen 6 en 8 maart 1901 stierf hij in een psychiatrische inrichting aan de Via della Lungara en werd begraven in Rome.

“Alle theorieën over kunst bevatten veel waarheid en geldigheid, maar ze dwalen altijd af doordat ze kunst behandelen als een soort abstracte wetenschap. Ze spreken over bestaande doelen en idealen waar alles wat kunst is naar zou moeten streven, en uiteindelijk over een hoogste ideaal, iets dat in veel woorden wordt gedefinieerd, zonder de kern ervan te definiëren of aan te raken.

Kunst is altijd een uitdrukking van een tijdperk, het is altijd een weerspiegeling van de voorkeuren, zo niet van de gehele samenleving, dan toch minstens van de klasse waartoe de kunstenaar of dichter behoorde op basis van zijn overtuigingen of sympathieën. Zulke kunst is waar, alleen zulke kunst heeft betekenis voor de vooruitgang van de hele wereld en alleen zulke kunst zou een plaats in de geschiedenis moeten hebben.” (Maksymilian Gierymski, 1873)

Aleksander Gierymski, Avond op de Seine, 1893, olieverf op doek

Zijn beste werk maakte hij tussen 1903 en 1909. In 1907 had hij tentoonstellingen in Parijs. In West-Europa had hij goede kritieken, maar in Hongarije zelf werd hij altijd bekeken als een zieke vanwege zijn vegetarisme, anti-alcoholisme, anti-roken, pacifisme en zijn schrijfsels en pamfletten over zijn leven, genialiteit en religieuze filosofie. Hij vond geen aansluiting bij zijn erg persoonlijke, vizionnaire en expressionistische stijl. In 1919 sloot Csontváry zich aan bij de rode “kunstenaarsbond”, waar hij de eerste was die financiële steun ontving, eigenlijk tegen de hongersnood.

“Ik heb geen mijoenen om paleizen te bouwen. Als ik mijn schilderijen naar Amerika nam – waar ik ze niet wil verkopen – en als ze het miljoen dollar zouden betalen die ze ervoor beloofd hadden, zou ons arme land dan gelukkiger zijn met de vijf miljoen kronen? Zijn we niet rijker en gelukkiger met de wetenschap dat er nog veel water door de Donau en de Mississippi zal moeten stromen alvorens er een schilderij het daglicht zal zien dat vergelijkbaar is met ‘Baalbek’? (Hij schilderde Baalbek in 1906.) Totdat iemand het overtreft door iets te scheppen dat nog perfecter is, zal de wetenschap dat niemand zoiets kan schilderen of kopen met geld, méér waard zijn dan de Yankee-miljoenen.”

“De fysieke ontwikkeling van de mens overschrijdt geen honderd jaar, maar spiritueel wordt hij onsterfelijk. De ontwikkeling van de mens, zowel fysiek als spiritueel, gehoorzaamt aan de wetten van de natuur. We kunnen slechts iets van onszelf maken met onze ingeboren capaciteiten. Met geleerde, geïmiteerde of adopteerde capaciteiten zullen we die niet vinden. Als we door die vlammen gaan voor een onbetekenende oorzaak of persoon branden we dat iets in onszelf op, als we dat vaak herhalen verspillen we het energie-branden in ons, in plaats van te werken aan iets van universele betekenis dag in, dag uit, als een uitbarstende vulkaan.”

“Ik, Tividar Kosztka, die zijn jeugd heeft opgeofferd om de wereld te vernieuwen, had een respectablele middelklasse job en leefde in comfort en goede omstandigheden, toen ik beantwoordde aan de roep van de onzichtbare geest. (…) Ik bracht lange jaren door reizend door Europa, Afrika en Azië op zoek naar de profetie-waarheid, om die om te zetten in schilderijen.”

Na zijn dood werden 42 van zijn werken opgerold en verkocht als zeil voor karren. Ze zouden verloren zijn als er niet de architect Gedeon Gerlóczy was die ze ontdekte toen hij naar een studio zocht en ze opkocht. In zijn appartement bleven ze vijftig jaar liggen.

“Ik spreek niet voor mezelf, wiens ganse leven ten dienste staat van een onzichtbare creatieve kracht, wiens gelijke in de Griekse kunst kan gevonden worden, maar jammergenoeg niet zichtbaar in schilderijen. Als de tijd komt zullen mijn schilderijen schijnen als afzonderlijke schitterende sterren in de lucht.”

Csontváry liet meer dan honderd schilderijen na, de bekendste is ‘De eenzame ceder’, bekend als erg symbolisch voor hem. Tegenwoordig wordt hij ingedeeld bij postimpressionime of expressionisme, maar hoort in geen groepering thuis, zelf noemde hij zich een ‘sunway-schilder’. Velen willen hem een psychische stoornis toeschrijven, maar daar blijkt eveneens geen enkel etiket voor geschikt.

"Ik, Tivadar Kosztka, die zijn jeugd opgaf voor de wedergeboorte van de wereld, en gehoor gaf aan de roep van de onzichtbare Geest, had toen een gewone burgerlijke baan, comfort en rijkdom (...) Toen ik in 1907 naar Parijs ging, stond ik daar tegenover miljoenen, met alleen de goddelijke voorzienigheid, en ik heb de ijdelheid van de wereld verslagen, maar ik heb geen tien miljoen mensen vermoord, ik heb ze alleen nuchter gemaakt, ik heb geen reclame gemaakt van dingen, want ik gaf niets om de pers van de marskramer; ik heb me in plaats daarvan teruggetrokken uit de wereld, ben naar de toppen van de Libanon gegaan en heb ceders geschilderd." (Uit ‘Het Positivum’)

Op de wereldtentoonstelling in Brussel in 1958 werd door een internationaal forum van experten ‘Riders by the Seashore’ gekozen als het openingsembleem voor de tentoonstelling ‘Fifty years of modern art’, wat de schilder promootte tot pionier van de moderne kunst, de belofte van de generatie van postimpressionisten.

Csontváry, Ruins of the Greek theater in Taormina, 1904-05, oil on canvas

Zijn werk werd expressionistisch, sterk gekleurd met geometrische figuren. In werken zoals ‘The chosen one’ (1893) staan figuren symmetrisch opgesteld en suggeren een ritueel of een dans. Symmetrie en rhytme vond hij de basis van de maatschappij, de vrouw stond voor hem als verlangen naar harmonie met de natuur, een kind voor onschuld en vitaliteit. Zijn landschap was vaak heel sober.

Hij kreeg opdracht voor een fresco in Zurich, maar die mocht hij slechts uitvoeren vanaf 1900. In 1900 stelde hij drie belangrijke werken tentoon op de Exposition Universelle, ‘Night’, ‘Eurythmy’ en ‘Dag’, en won prijzen. In 1904 toonde hij 31 werken in Wenen, wat hem erkenning bracht en verkoopsucces. In 1908 werd Godé-Darel zijn maitresse, hoewel hij bij zijn tweede vrouw bleef. In 14 hadden ze een dochter en in 1915 stierf ze aan kanker. Hij maakte toen 20 introspectieve zelfportretten. In 14 weigerde hij een petitie te ondertekenen tegen het bombardeeren van de kathedraal van Reims, hoewel hij er ook tegen was. Daardoor werd hij uitgesloten bij Duitse kunstverenigingen. In 1917 kreeg hij een longaandoening, en vertelde zijn zoon dat hij zelfmoord overwoog. In de maanden voor zijn dood in 1918 schilderde hij een aantal zichten vanaf zijn balkon in zijn laatste maanden.

Zijn meest bewonderde werken waren zijn patriottische muurschilderingen. Voor Zwitserse bankbiljetten had hij een houthakker en een maaier uitgebeeld, in plaats van belangrijke mensen. Veel opkopers van zijn werk waren Duitse joden, door de nazi’s ingepalmd tussen 1933 en 45, ze doemden later terug op.

Ferdinand Hodler, Der Tag, 1899-1900,

Op zijn 17de trok hij naar Krakau en begon zijn artistieke opleiding in 1872 bij de Poolse schilder en tekenaar Leon Piccard en had kunstlessen bij Władysław Łuszczkiewicz aan de School voor Schone Kunsten. Een jaar later, in 1873, beoordeeld door Jan Matejko, schreef Malczewski zich officieel in aan de school en studeerde bij Łuszczkiewicz, Feliks Szynalewski en Florian Cynk. In 1875 volgde hij masterclasses bij Jan Matejko. In 1876 ging hij naar Parijs om een jaar aan de École des Beaux-Arts te studeren, in de studio van Henri Lehmann, en vervolgens aan de Académie Suisse. Hij was ook onder de indruk van de werken van de Poolse schilder Arthur Grottger. In 1879 eindigde hij nog een cursus compositie bij Matejko.

Tussen 1885 en 1916 bezocht Malczewski regelmatig Parijs, München en Wenen. Hij maakte verschillende reizen naar Italië, Griekenland en Turkije en nam ook deel aan een expeditie van zijn vriend Lanckoroński.

Van 1897 tot 1900 en van 1912 tot 1921 was hij professor aan de Academie voor Schone Kunsten in Krakau. In 1912 werd hij rector van de academie. Zijn schilderijen wonnen talrijke prijzen op internationale tentoonstellingen, waaronder Berlijn in 1891, München in 1892 en Parijs in 1900. Hij was getrouwd met Maria Garlexska en ze kregen twee kinderen: Julia en Rafał die ook schilder werd. Tijdens de 2de WO verliet hij Polen en na reizen door Zuid-Europa en Brazilië vestigde hij zich in Montreal. Een model, Maria Bal (Balowa), was een langdurige geliefde. Op het einde van zijn leven verloor hij zijn zicht. Hij stierf in 29 in Krakau.

Een olieverfschilderij uit 1908, getiteld Rzeczywistość (realiteit) werd op een veiling in 2022 in Warschau verkocht voor 3,6 miljoen euro. De verkoop werd echter opgeschort omdat het Nationaal Museum in Warschau het eigendom opëist, het zou in de jaren 50 illegaal zijn meegenomen. Het werk was voor het laatst gesignaleerd in Lviv in Oekraïne in 1926, de verblijfplaats daarna was onbekend. De Poolse schilderkunst is lang in dezelfde stijl gebleven.

Het impressionisme vond pas toegang in Polen in 1891. Władysław Podkowiński (1866-95) en Józef Pankiewicz (1866-1940) brachten hun werk, geschilderd in het buitenland, naar Warsaw en probeerden hun collega’s te overhalen tot een levendiger palet en zoneffecten. Ook Leon Wyczólkowski (1852-1936) en Jan Stanislawski (1860-1907) hadden in Parijs gestudeerd en impressionisme meegebracht. Dat impressionisme had in Polen maar een korte geschiedenis, dat al snel was getransformeerd naar symbolisme. Daar kwam al spoedig een soort expressionisme bij. De boost naar de overschakeling was gezet door Julian Fałat (1853-1929), bekend voor zijn impressionistisch aandoende landschappen, die de Krakow-school van Schone Kunsten had gemoderniseerd, in samenwerking met Wyczólkowski, Axentowix, Stanislawski en Malczewski. Een ander belangrijk feit was de oprichting van de Sztuka Poolse Kunstenaarsvereniging in 1897.

Eind 19de eeuw was politiek kalm, zodanig dat er een algemeen gevoel was van nutteloze strijd, de aandacht voor nationale bevrijding veranderde in terugkijken naar vroegere gebeurtenisen. Zoals het werk “Melancholie” van Malczewski of zijn werk “Vicieuze cirkel”. Maar terzelfdertijd was er een ware uitbarsting van talent, onafhankelijkheid in de schilderkunst, het recht van de artiest voor zijn eigen manier van expressie, onderscheiden persoonlijkheden met hun eigen wereld van beleving en uitten. De aanstelling van Malczewski als rector van de academie bracht de moderne kunst in Polen in een stroomversnelling. In zijn speech zei hij dat kunst een manier van liefhebben is en van gebed om de harmonie van alle natuur te begrijpen. Zijn doeken zijn bevolkt met portretten, zelfportretten of personnages, tussen chimeras en fauns, Tobias met de engel, Sint-Agnes, militairen en Thanatos, de dood met een zeis in de vorm van een mooie vrouw. Omwille van dramatisch effect vervormt hij het perspectief.

Het symbolisme van Slewinski (1854-1918) was dan weer van andere aard, als lid van de groep van Pot-Aven. Zijn werken kennen geen anekdotes, niets plechtigs, hij schilderde Bretoense zee naast het Tatra-gebergte, stillevens met bloemen en portretten, in stevige, benadrukte lijnen en intense kleuren. Een nieuwe generatie Poolse schilders verwees naar hem, zoals naar Cézanne in Frankrijk. Nog een andere vorm van symbolisme zien we bij Józef Mehoffer (1868-1946), leerling van Matejko, die Wenen had bezocht en schilderde naar de mode van de art nouveau en de Sezession. Of Stanisław Wyspiański die in Parijs had gestudeerd. Beiden ontwierpen ook brandglasramen, Mehoffer kreeg internationale faam toen hij een competitie won voor het glas van de Nicolas-kerk in Freiburg. Zijn uitgesproken ornamenten komen van de Japanse kunst, en zien we ook terug bij Matisse. Stanislaw Wyspianski schilderde meer als een vroege vorm van expressionisme. Het bekendst zijn de pastels voor de brandglasramen van de Wawel-kathedraal (1900-1902) in Krakow. Hij bestudeerde planten en bloemen zeer nauwkeurig in zijn boeken om ze uiteidelijk te schilderen in uitgezochte gestyleerde vormen, in zijn portretten, brandglasramen, muurschilderingen of in de grafiek van het tijdschrift “Zycie” (echter niet in zijn pastels). Een andere expressieve vorm van portretteren vinden we in de werken van Olga Boznanska (1865-1940). Voor haar waren weinig bekende vrouwelijke schilders. Ze studeerde in Krakow, Parijs, Wenen en Münich, waar ze tegelijk ook schilderde. Ze sloeg een aanbod af als professor aan de Academie van Krakow in 1896 en on 98 ging ze definitief in Parijs wonen. Toch bleef ze actief lid van de Sztuka.

Nog meer uitgesproken expressionistisch was Wojciech Weiss(1875-1950), die na zijn opleiding aan de academie van Krakow, in de ban raakte van de schrijver Przybyszewski, zelf een bewonderaar van Goya, Rops, Edvard Munch en de beeldhouwer Gustav Viegeland. Het expressionisme in het werk van Weiss eindigde in 1905, hij schilderde daarna rationalistischer en vreugdevol. Witold Wojtkiewicz (1879-1909) begon met satirische tekeningen en schilderijen, rond 1905 kwam hij op zijn hoogtepunt. Hij richtte de “Group of five” op, samen met Gottlieb, Rembowski, Hofman en Jakimowicz, gebaseerd op de harmonie van alle kunsten, met schilderkunst en literatuur op top. Ze stelden tentoon in 1906 in Berlijn. In 1907 hield Galerij Druet een expositie over Wojtkiewicz. Hij schilderde een groteske spookachtige wereld van oude kinderen en kinderlijke ouderen, met circus, gekken, goochelaars en senilen. In het begin van de jaren 1900 werd de moderne schilderkunst gepromoot in het tijdschrift “Chimera”, een dure uitgave, bedoeld voor de elite, naast de “Revue blanche” uit Parijs en de “Mir Isskustva”.

Jacek Malczewski, Zelfportret met een schedel, 1908, olieverf op karton

Henri-Edmund Cross (1856-1910) heette eigenlijk Henri-Edmund-Joseph Delacroix. Hij werd geboren in Douai, als enige zoon van een familie die in ijzerwaren handelden. In 65 verhuisde het gezin naar de buurt van Rijsel. Een neef financieerde de eerste tekenlessen bij Carolus-Duran, Henri werd Duran’s protégé voor een jaar. Hij zette zijn studies voort in Parijs onder Bonvin voordat hij terugkeerde naar Lille. In 78 schreef hij zich in bij de Écoles Académiques de Dessin et d’Architecture en studeerde er drie jaar onder Colas. Nadat hij in 81 naar Parijs was verhuisd, zette hij zijn opleiding voort bij de schilder Dupont-Zipcy. Zijn vroege werken, portretten en stillevens, waren in donkere kleuren van het Franse realisme. Om zich te onderscheiden van Eugène Delacroix, verkorte en verengelste hij zijn naam tot Henri Cross. Ook in 81 was zijn eerste expositie op de Parijse Salon (de Salon des Artistes Français). Hij schilderde veel landschappen toen hij met het gezin in 83 door de Alpes-Maritimes reisde. Aan de Middellandse Zee ontmoette hij Signac die zijn vriend werd en van grote invloed op zijn werk.

In 84 was Cross mede-oprichter van de ‘Société des Artistes Indépendants’, daar ontmoette hij veel schilders, zoals Seurat, Dubois-Pillet en Angrand. Ondanks zijn kennis met de neo-impressionisten, nam Cross hun pointillisme niet over, hij bleef meer beïnvloed door Bastien-Lepage, Manet en de impressionisten. Geleidelijk werd zijn palet lichter, en schilderde hij plein-air, met meer sporen van Monet en Pissarro. Rond 1886 wou hij zich opnieuw onderscheiden van een andere schilder, dit keer van Henri Cros, en veranderde zijn naam in Henri-Emund Cross. In 91 maakte hij zijn eerste pointillistisch portret, een portret van Madame France, met wie hij in 93 trouwde. Omwille van zijn reuma overwinterde hij vanaf 83 in Zuid-Frankrijk, en in 91 ging hij er definitief wonen. Zijn tweede verblijf was in het gehucht Saint-Clair voor de rest van zijn leven, behalve reizen naar Italië in 1903 en 1908. Cross’ vriend Signac kwam in 92 dichtbij wonen, in Saint-Tropez, waar ze regelmatig bijeenkwamen met Matisse, Derain en Marquet.

Net als Signac, Pissarro en andere neo-impressionisten geloofden ze in een utopische samenleving met de anarchistische principes van Proudhon, gebaseerd op een samenleving met enkel lokaal zelfbestuur. Utopia is gebaseerd op een idee van Thomas Moore, een gefantaseerd eiland met eigen economie, bestuur en gerecht, waarvan de methode en structuur was aangepast aan de heersende ideologie. Cross schilderde scènes die een utopische, anarchistische wereld illustreerden.

Pointillistische werken zijn een tijdrovend werk. Cross legde snelle impressies vast met aquarel en potlood, bijvoorbeeld wat hij vanop zijn fiets zag. Midden de jaren 90 waren zijn werken geschilderd in vlekjes, dicht op elkaar. Vanaf 95 gebruikte hij brede, blokkerige penseelstreken met lege canvas tussen de penseelstreken. Het werk leek meer op mozaïeken. In de tweede generatie pointillisten werden kleuren niet gemengd, maar gescheiden gehouden. Cross stelde dat het pointillisme veel meer geïnteresseerd was in het creëren van kleuren dan die van het landschap of natuurtafereel, wat voorafgaat aan de theorie van de fauvisten. Cross’ werk heeft grote invloed gehad op onder andere Matisse, Derain, Manguin, Camoin, Marquet, Puy en Valtat.

Na diverse jaarlijkse tentonstellingen bij Les XX nam hij ook deel aan die van de Libre Esthetique, in 1895, 1897, 1901, 1904, 1908 en 1909. In 1898 nam hij ook deel aan de grote expositie in Duitsland georganiseerd door Kessler, samen met Signac, Luce en Van Rysselberghe. In 1905 organiseerde Galerie Druet in Parijs zijn eerste solotentoonstelling, dertig olieverfwerken en dertig aquarellen. De meeste werken werden verkocht. De symbolist Verhaeren schreef het voorwoord tot de catalogus. In 1907 was een retrospective van Cross in de Galerie Bernheim-Jeune in Parijs, Maurice Denis schreef het voorwoord van de catalogus.

Begin jaren 1880 had Cross problemen met zijn ogen, in de jaren 1900 werden die erger, en had hij ook artritis. Een tijdlang was zijn productie klein, maar in de laatste jaren was dat terug groter. Hij had diverse solotentoonstellingen en groot succes. In 1909 werd hij behandeld voor kanker, waaraan hij overleed in 1910.

Henri-Edmund Cross, l'Air du soir, ca1893, oil on canvas

Na een korte legerdienst werd hij toegelaten aan de Keizerlijke Academie voor Beeldende Kunsten en vanaf 80 volgde hij er lessen. Hij volgde ook nog privéles bij Chistyakov, waar ook Ilya Repin, Vasily Surikov, Vasily Polenov, Viktor Vasnetsov en Valentin Serov les volgden, en elk schilderde ijn zijn eigen specifieke stijl. Zelf zei hij dat hij er vier jaar les volgde. Volgens Chistyakov (Tsjistjekov) moest men het schilderij opsplitsen in verschillende kleine vlakken, die zouden dan de vlakken van het volume vormen met zijn holtes en uitstulpingen. Vrubels kristalachtige techniek zou dus bepaald worden door zijn leraar. Vooral Serov werd een vriend. Zijn levensstijl veranderde van dandy is asceet. Vanaf 1881 volgde hij ook nog de ochtendlessen aquarel bij Repin. Hij kwam in conflict door Repin’s werk ‘Religieuze processie in het gouvernement Koersk’, waarvan hij vond dat het niet getuigde van gehoorzaamheid aan de filosofie en techniek van Chistyakov. Vrubel had twee jaar gewerkt aan zijn ‘Feasting Romans’, maar liet zijn historische werken onvoltooid. Hij werkte aan een opdracht voor een industrieel en deed mee aan een wedstrijd met ‘Hamlet en Ophelia’. Maar ook Hamlet werd een flop en hij stapte over naar het schilderen van modellen. Toch kon hij niet afstuderen aan de academie. Nochthans had zijn ‘De verloving van Maria en Jozef’ een zilveren medaille behaald. In 83 ging hij in op een aanbod om betaald te werken in de restauratie van het Sint-Cyrillusklooster. De tekeningen en muurschilderingen maakte hij uit respect voor de oude meesters, maar het had grote invloed op zijn werk. Vanaf toen schilderde Vrubel op vijf jaar tijd heel veel schilderijen. Een student beschreef dat hij Vroebel aan het treinstation van Kiev moest afhalen, en hij gekleed was als een jonge Venetiaan uit een schilderij van Tintoretto of Titiaan, in zwart fluweel en wambuis. Zijn fresco ‘Afdaling van de Heilige Geest op de apostelen’ was half Byzantijns, half zijn eigen portretkunst, en is geschilderd zonder enige schetsen vooraf. Met een andere student trok hij naar Venetië, waar vooral de mozaïeken en brandglasramen van San Marco, evenals de vroege renaissanceschilders hem boeiden. In 85 keerde hij terug naar Kiev, toen de beeldhouwer Edwards, bij wie hij nog les had gevolgd, hem kon overhalen bij hem te komen wonen in zijn huis in Odessa. Zijn belangrijkste inkomsten daarna in Kiev waren van een suikerfabrikant, maar hij vergooide zijn geld in een café-chantant. Hij schilderde er ook in kerken en in de Volodymyrskathedraal. Daardoor raakte hij gefascineerd door heiligen en hun tegenpool, duivels. Toen zijn vader hem in Kiev opzocht was hij ontdaan door zijn armoedige levenswijze, hij walgde van zijn schilderij van een demon en vernietigde het. Het enige werk uit die tijd dat afraakte was ‘Portret van een meisje tegen een Perzisch tapijt’ (1886), de klant was niet tevreden en weigerde het. Omdat hij verliefd was op een Engelse zanger in het café-chantant verkondigde hij aan zijn collega-schilders in de Vladimirkathedraal, dat zijn vader was overleden en dat hij daardoor Prakhov moest, en zo zamelde hij geld in. Toch zorgden zij nog voor zijn inkomen om te schilderen in de kathedraal en les te geven aan de Kunstacademie van Kiev, zonder contract. In 89 moest hij dringend naar Kazan omdat zijn vader ernstig ziek was, die herstelde zich en toen ging hij kennissen bezoeken in Moskou en bleef daar vijftien jaar (wellicht omdat hij verliefd was op een circusartieste). Hij vestigde zich in de studio van Korovin. Die stelde hem voor aan de mecenas Mamontov. Daar bekwam hij een job als gouvernante, maar hij kwam in ruzie met zijn vrouw die hem een godslasteraar en een dronkaard vond. Hij verhuisde naar een huurappartement. In een tweedelig werk uitgegeven ter gelegenheid van een jubileum werden 18 ‘beste schilders’ beschreven en getoond, waaronder Repin, Sjisjkin, Aivazovski, Pasternak, Vasnetsov en een volslagen onbekende: Vrubel. De illustraties van Vrubel’s werk, in zwarte waterverf, werden scherp bekritiseerd vanwege ‘grofheid, lelijkheid, karikatuur en absurditeit’. De demon was een gevallen engel en een brug tussen man en vrouw. Terwijl hij aan zijn illustraties werkte, schilderde hj ook ‘De zittende demon’, een personnage uit het begin van een gedicht van Lermontov, in zijn typische vlakjes in blauw en paars, die aan Byzanthijnse mozaïeken doen denken, geen duivel maar een mens die lijdt.

In 1890 overleed een vriend, de schilder Mamontov, in Abramtsevo (ten noorden van Moskou), hji besloot daar te blijven. Hij raakte gefascineerd door keramiek en vertelde aan zijn zus dat hij de leiding had over ‘de fabriek voor keramische tegels en terracotta’. Voor het eerst had hij een goed inkomen door zijn keramische opdrachten. Hij maakte ook beelden, mozaïeken, brandglasramen, majolica (geglazuurd aardewerk), architectonische ontwerpen, theaterdecors, kostuums. Voor keramiek werkte hij samen met Vaulin.

Savva Mamontov betaalde hem een salaris om als adviseur mee te gaan Italië, hij woonde bij hem in maar had een schandaal met zijn vrouw en moest verhuizen. Hji had het niet voor andere Russische schilders in Rome, maar kon goed opschieten met de broers Svedomsky, die commerciële opdrachten met hem deelden. Later werkte en woonde hij bij Rizzoni.

In 92 besloot Vrubel deel te nemen aan de Parijse Salon. Daarna keerde hij terug uit Italië en werkte verder in Abramtsevo. Door de opdrachten voor Mamontov bekwam hij tal van decoratieopdrachten. In 93 werkte hij ‘Het oordeel van Parijs’ af, voor het huis van Dunker. In 1894 had Vrubel een zware depressie en Mamontov stuurde hem naar Italië om voor zijn zoon Sergei te zorgen die een erfelijke nierziekte had. Toen hij naar Odessa terugkeerde was hij terug in armoede. Toen hij een flink salaris had ontvangen voor zijn aquarellen verbraste hij die door een diner te organiseren in het hotel Paris, hij moest zelfs achteraf nog schulden aflossen. Hij slaagde erin deel te nemen aan de derde expositie van de Moskouse Vereniging voor kunstenaars met een van zijn beelden. Hij nam ook deel aan de industriële en kunsttentoonstelling van 1896 te Novgorod, waar Savva Mamontov curator was. Hij kreeg de bestelling om in drie maand tijd 100 vierkante meter lege wand met zijn werk te bedekken. Hij maakte ‘Mikula Selyaninovich’ dat Rusland symboliseert en ‘De prinses van de droom’ naar een werk van de Franse dichter Rostand. Hij schakelde Safonov in om aan ‘Mikula’ te beginnen aan de hand van zijn schetsen. Het comité van de Academie van Sint-Petersburg deed al het mogelijke opdat Vrubels werken nooit getoond zouden worden. Eind mei moest Vrubel de tentoonstellingszaal verlaten, zijn werken waren in beslag genomen, maar Mamontov kocht die op en kwam ook overeen met Polenov en Korovin om ‘Mikula’ te voltooien. Ondertussen werkte Vroebel verder aan ‘The princess of the dream’. De afgekeurde grote panelen hingen in Novgorod voor een expositie samen met nog andere werken, waar de tsaar op bezoek kwam. Terwijl Vrubel naar Europa reisde voor huwelijkszaken, bouwde Mamontov een paviljoen met als naam “tentoonstelling van decoratieve panelen gemaakt door Vrubel en afgewezen door de Kunstacademie”, wat journalistiek heel wat stof deed opwaaien. Ook de socialistische schrijver Gorki (die contacten had met Tolstoj en Tsjechov) spotte met ‘Mikula’ en de ‘De prinses van de droom’ noemde hij “capriolen, de lelijkheid van het overigens prachtige plot” en schreef nog vijf artikels over Vrubel’s “armoede van geest en armoede van verbeelding”. Toen Vrubel in he ziekenhuis lag, opende Diaghilev een tentoonstelling van Vrubel in de Kunstacademie. Toen de keizer ‘De Seringen’ zag, vond hij het werk heel mooi, de groothertog vond het decadentie.

In 96 reisde Vrubel van Moskou naar Sint-Petersburg. De sprookjesopera Hans en Grietje speelde er en zo ontmoette hij de actrice Tatiana Lubatovich van het theatergezelschap, kort daarna vroeg hij haar ten huwelijk. Haar ouders waren er niet erg happig op, hij was toen 40, zij 28, en ze wisten dat hij dronk en niet met geld kon omgaan. Ze verloofden zich in de kathedraal van Genève, op dat moment was hij blut. Hij leefde toen van haar geld uit de opera. Hij begon zich toe te leggen op theaterschilderkunst en ontwerpen van kostuums. Zijn paneel ‘Morgen’ werd in 98 tentoongesteld op de Academie voor Kunst en Industrie van Sint-Petersburg. Hij kreeg toen steeds meer migraine en diende steeds meer pijnstillers te nemen. Hij schilderde diverse mythologische figuren, zoals Pan, leshiy de bosgeest en de ridder Bogatyr. In 1900 maakte hij ‘De zwanenprinses’. In de zomer ontdekte hij dat hij een gouden medaille had gewonnen voor zijn open haard in majolica op de wereldtentoonstelling. Hij werkte veel aan keramiek en majolica en als gastkunstenaar in de porseleinfabriek van Dulyovo. Eind 98 nam hij ook zijn thema demon terug op, met ‘Vliegende demon’ en ‘De neergeslagen demon’.

In 1901 kreeg het echtpaar een zoon, Savva, met een hazelip. Nadezjda pauzeerde haar carrière, ze wou geen oppas. Daardoor leefden ze van zijn inkomen. Hij kreeg een depressie als gevolg van de werkdruk. Op het werk ’Demon downcast’ had hij een kroon met pauwenveren geschilderd, die schitterden (na een paar jaar zijn die echter zwart geworden). Het decoratieve was zo ver doorgevoerd dat er geen diepte meer was. Hij leed aan slapeloosheid, angsten, en dat viel samen met de zelfmoord van de schilder Rizzoni na onterechte kritiek. Vrubel bleef het werk eindeloos overschilderen. Hij werd naar een beroemd psychiater gebracht, de diagnose was progressieve verlamming door syfilitische infectie. Nadezja schreef aan Rimsky-Korsakov hoe hij gek werd, veel dronk en geld verspeelde. Ze vluchtte met haar zoon maar hij volgde hen. Uiteidelijk werd hij in een privé-kliniek opgenomen. De pers sprong erop en veel schilders begonnen Vrubel te verdedigen, ze organiseerden zelfs een tentoonstelling voor hem van 32 werken in 1902. Niet veel mensen geloofden echter in zijn herstel. Zijn toestand ging zo achteruit dat zijn zus en zijn vrouw hem niet meer mochten bezoeken. In september was er verbetering en hij werd overgebracht naar de kliniek van de universiteit van Moskou. Met andere medicatie werd hij veel rustiger en kon terug bezoek ontvangen.

Toen hij in 1903 uit het ziekenhuis was ontslagen was hij lethargisch en kon niet meer schilderen. Het sloeg terug om in depressie en hij moest terug opgenomen worden. Het gezin kreeg een aanbod om in Kiev te logeren. Daar stierf hun kind. Na een periode van groot verdriet werd hij terug zwaar depressief en hij werd naar Riga gebracht. Hij wou zelfmoord plegen, weigerde te eten en kreeg hallucinaties. De arts daar wou dat Vrubel terug schilderde, Vrubel had slaapgebrek en tekende voordurend hetzelfde gezicht opnieuw. Hij bewoog zich in een rolstoel. Hij overleefde griep en reuma en werd terug opgenomen in een kliniek. Daar herstelde hij bijna volledig. De kliniek was het privé-huis van dokter Usoltsev, hij gaf er ook huisconcerten. Vrubel schilderde en tekende terug, beelden van zijn omgeving, meestal personnages. In 1904 kreeg Nadezjda een aanbod van het Mariinskitheater. Vrubel kon niet zonder haar en reisde mee naar Sint-Petersburg. Zij speelde daar kamermuziek, want haar stem was door de emoties achteruit gegaan. Hij schilderde een portret van haar, ‘Na een concert’ in 1905, het raakte nooit af. De kritieken op hem waren aanzienlijk verbeterd omdat het impressionisme en symbolisme er ingeburgerd raakte. In 1905 werd ‘De parelschelp’ tentoongesteld. Hij kreeg terug psychoseverschjnselen en nadat hij afscheid was gaan nemen van vrienden, familie, Tsjistjakov en het Panajevskitheater, ging hij terug het ziekenhuis van Moskou in. Zes maand later was hij weer beter, maar vol spijt en zelfvernedering, zijn werken waren toen christelijk. Begin 1906 nam zijn gezicht echter af als gevolg van toenemende verlamming en optische neuropathie. Ondertussen nam zijn roem toe, werd hij Academicus van de schilderkunst. Ondanks zijn toestand schilderde hij nog een portret van Bruysov tijdens de voormiddagen, terwijl die een portret van Vroebel schilderde in de namiddagen. Toen het gedicht van Bruysov was gepubliceerd, kon Vrubel 12 dagen later noch lezen noch schilderen. Een paar dagen later was hij volledig blind. Zijn zus verpleegde hem. Hij bekwam zelfs een uitkering van de Academie van het Eiland in Sint-Petersburg (dat een vrij regime had) dat de kosten van de verzorging dekte. Met blind te zijn was zijn geest terug hersteld, er werd hem voorgelezen en huisconcerten georganiseerd. Op een avond in april waste Vrubel zich en smeerde zich in met eau de Cologne en sprak “Nikolay, het is genoeg dat ik hier blijf liggen – we gaan naar de Academie." De dag erop werd hij inderdaad naar de Academie gebracht, in de kist. De overlijdensakte vermeldde ‘progressieve verlamming’.

Mikhail Vrubel, Demon (sitting), 1890, olieverf op doek

In 1883 vestigde hij zich in Vresse-sur-Semois in de Ardennen en reisde hij uitgebreid naar Engeland, Duitsland en Nederland. Zo leerde hij na de oud-Italiaanse schilders ook Burne-Jones kennen. Daarnaast trok hij veertig jaar lang naar de boeren en bij de dorpswinkelier van Nafraiture.

Hij ontving een gouden medaille op de Exposition Universelle van 1889. In zijn kunst vermengt hij realisme met idealisme. Zijn drieluik “De krijtverkopers” oogstte veel succes. Vanaf 1896 exposeerde hij ook op het Salon des Idealistes van Jean Delville. Op het Salon van 1897 exposeerde hij zijn polyptiek “De tijdperken van de boer”. In 1899 trouwde hij, verhuisde definitief naar Schaarbeek en nam deel aan tal van internationale beurzen en tentoonstellingen. Hij won prijzen in de VS en Duitsland en nog een gouden medaille op de Exposition Universelle van 1900. In 1904 werd hij benoemd tot lid van de Académie Royale en in 1929 werd hij door Albert I baron en ridder in de Leopoldsorde. Hij blijft de armoede kiezen als onderwerp, de kanslozen, het onrechtvaardigheid, zoals de titels van zijn werk spreken in “Het volk zal ooit de zon zien” (1891), of “De tijdperken van de arbeider”, naast ook landschappen of moederschap. Zijn triptiek “De stroom” droeg hij op aan Beethoven.

Léon Frédéric, Les marchands de craie, 1882

In de jaren 90 nam hij deel aan de tentoonstellingen van de Salon de la Rose+Croix, georganiseerd door Joséphin Péladan, hij had ook een nauwe band met de literaire symbolistische kringen. Hij bezocht regelmatig Mallarmé. Hij werkte samen met Paul Verlaine. Erkend door het tijdschrift La Plume en critici, ontving hij kunstenaars in zijn atelier en werd een van de leidende symbolistische schilders. Hij exposeerde in gans Frankrijk en in het buitenland, en kreeg staatsopdrachten. Hij decoreerde de hal van het Centre thermal des Dômes in Vichy (1902-04) en de vergaderzaal in het stadhuis van Bourg-la-Reine (1911-13).

Naast zijn doeken maakte hij ok brandglasramen, keramiek en wandtapijten. Hij nam deel aan vele belangrijke tentoonstellingen. Hij gebruikte vaak mytihische of religieuze thema’s. Het uitbrken van WO I had een catastrofale invloed op de symbolistische kunst. Ondanks het veranderde artistieke klimaat bleef hji zijn spirituele symbolistische techniek aanhouden. In 1934 werd hij ridder van het Legioen van Eer. Met zijn vrouw Marie-Louise kreeg hj een dochter. Hij stierf op zijn studio in Parijs in 1939. Het Musée d’Orsay bezit 414 van zijn doeken.

Alphonse Osbert, The songs of the night, 1896

Luce toonde zijn werk op elke tentoonstelling van Les Indépendants van 87 tot zijn dood in 1941, behalve 1915-19. In 1926 was een retrospectieve. Hij was gekozen tot hun vice-president in 1909, werd hun president in 35, de gestorven Signac opvolgend. In 1940 gaf hij zijn ontslag wegens de wet van Pétain die Joden verbood mee te doen in de groep. Hij toonde ook zes werken in Les XX in Brussel in 1889. Daar ontmoette hij Octave Maus, Emile Verhaeren en Van Rysselberghe. Luce reisde mat Pissarro naar Londen (1892), bezocht Saint-Tropez met Signac, en trok in 1893 naar Bretagne. Begin 20ste eeuw begon zijn neo-impressionistische stijl te verdwijnen, en schilderde meer impressionistisch. Luce schilderde landschappen, portretten, stillevens, huiselijke taferelen en arbeiders.

Luce sloot ook aan bij de impressionisten wat bereft hun socialistische en anarchistische ideeën. Hij illustreerde voor tijdschrijften zoals La Révolte (later Les Temps nouveaux). In 94 werd hji verdacht medeplichtig te zijn aan de moord op de Franse president Carnot en opgesloten. Hij werd vrijgesproken en vrijgelaten na 42 dagen. Hij publiceerde tien lithografieën met deze ervaring en dat van andere politieke gevangenen. Toen de Spaanse koning Parijs bezocht in 1896 werd hij nogmaals opgesloten, wegens ‘gevaarlijk’. In 93 ontmoette hij Ambroisine, die zijn model werd, gezelschapsdame en vervolgens echtgenote. Hun eerste zoon stierf na 15 maand, ze kregen een tweede kind en adopteerden ook een neef. Enkele maanden na hun huwelijk overleed zij. Toen hij stierf in 41 had hij meer dan 2000 werken geschilderd, en ongeveer evenveel aquarellen, gouaches, pastels, tekeningen en prenten.

Maximilien Luce, Couillet, La nuit, 1896, olieverf op doek

Giovanni Segantini, Il castigo deel lussuriose, 1891, oil on canvas

Johannes Theodorus Toorop was geboren in Poerworedjo op Midden-Java. Zijn vader was griffier bij de landraad Baglen in Nederlands-Indië. Zijn moeder was de dochter van een Engelse zeekapitein en een vrouw van Banka. Ze verhuisden naar het eiland Banka, zijn vader werd er administrateur van een tinmijn. De Indonesische wajang-poppen hebben hem erg geïnspireerd in zijn symbolistische werken. Hij had een donkere huidskleur en een grijze baard. Zelf zei hij “De grondslag van mijn werk is Oostersch.” Na anderhalf jaar school in Batavia vertrok hij naar Nederland voor een betere opleiding, terwijl zijn familie in Nederlands-Indië bleef. In 69 ging hij naar de Leidse HBS, in 74 die van Winterswijk. In 75 volgde hij lessen bij van der Weele in Dan Haag. Van 76 tot 78 studeerde hij op de Polytechnische school van Delft. Oorspronkelijk commerciëel gericht, schakelde hij vanwege zijn artistieke belangstelling over op de Rijksacademie van Beeldende Kunsten te Amsterdam, van 802 tot 82 bij Allebé, in 83 de Academie in Brussel bij Portaels. Te Machelen deelde hij een atelier met Degouve de Nuncques. Hij maakte kennis met Verhaeren en Maeterlinck, en de avant-gardekunst gedomineerd door Ensor en Khnopff. In 84 en 85 reisde hij naar Frankrijk en Engeland. In 85 werd hij opgenomen bij LesXX. Met zijn vriend Ensor trok hij naar Parijs. En leerde het pointillisme kennen van Seurat en Signac Met Verhaeren reisde hij naar Londen in 84 en 86, waar hij de werken van Whistler leerde kennen. In 86 trouwde hij met de Ierse Annie Hall. In 87 gingen ze even in Amerongen wonen, in 88-89 in Engeland. In 1902 schreef Toorop aan zijn echtgenote dat hij wou scheiden, zij weigerde en toen hij katholiek werd, mocht dat niet meer. Hj had sinds 1912 een relatie met een katholieke dichteres, zij was 32 jaar jonger.

In 94 maakte hij een litho voor Delftse slaolie, die zo bekend werd dat de art nouveau in Nederland ‘slaoliestijl’ werd genoemd. Van 90 tot 92 woonde hij in Ka twijk. In 1902-03 besteede hij veel tijd aan kunst voor de Koopmansbeurs van Amstedam. In 1897 wwonde hij in een klein huisje op de markt in Domburg, waar hij met andere schilders samenwerkte, Zwart, Mondriaan, Van Heemskerck en Vaarzon Morel. Ieder werkte persoonlijk, er as geen gemeenschapelijke stijl. Hij bleef Domburg 20 jaar bezoeken. Van 1904 tot 07 woonde hij in Amsterdam, hij was er voorzitter van de Moderne Kunstkring en bekeerde zich tot het katholicisme. Van 1908 tot 1916 woonde hij in Nijmegen. Hij kreeg fysieke problemen en moest in een invalidenwagen rijden. Hij overleed thuis in 1928.

Jan Toorop, Fatality, 1893

In 1889 had hij zijn eerste contacten met Engeland, waar Hunt, Watts, Rosetti, Brown en Burne-Jones vrienden zouden worden. In 98 had hij 21 werken op de eerste tentoonstelling van de Wiener Secession in Wenen, waar hij veel succes oogstte. Die werken bleken van grote invloed op Klimt. Vanaf 1900 ontwierp hij zijn nieuwe huis in Brussel, geïnspireerd op de architectuur van J. M. Olbrich (nu gesloopt), met zijn motto boven de deur “On a que soi”. De architectuur en decoratie was sober en symbolisch, hij noemde het “Tempel van het Zelf”, een soort heiligdom. Zijn eerste theaterontwerpen waren in 1903 voor een toneelstuk van Rodenbach. Na zijn aanstelling voor het ontwerpen van kostuums en decors voor de wereldpremière van de opera “Le Roi Arthus” van Chausson in Brussel, werkte hij voor verschillende opera’s. Hij kreeg opdracht om de plafonds voor het stadhuis van Sint-Gilles te schilderen, en voor decoratieve panelen voor de muziekkamer van het Stockletpaleis, waar Hoffman en Klimt de eetzaal ontwierpen. Door zijn erkenning als kunstenaar ontving hij de Leopoldsorde.

Fernand Khnopff, I lock my door upon myself, 1891, oil on canvas

Louis Anquetin, Vrouw op de Champs-Élysées 's nachts, ca1889-93, oil on canvas

Zijn werk “The yellow turban” werd op de expositie van de Royal Academy of Arts in 1887, goed onthaald. Hij stelde ook tentoon op de Royal Society of British Artists, waar hij in 1889 lid van werd. Vanaf 1888 verkocht hij goed in galerijen en stelde hij regelmatig tentoon in de Royal Academy tot 1905. De kunsthandelaar McLean stelde hem tentoon en produceerde ook prenten van zijn werk.

Zijn familie wou zijn passie voor schilderen nooit acepteren, wat leidde tot een breuk en in 1889 verhuisde hij naar Chelsea, waar hij een gelijkvloers huurde. In 1894 bekwam hij zijn eigen ruime atelier, dat hij van binnen inrichtte als een oude Romeinse villa met antiek en marmeren beelden, die hij in zijn werken gebruikte om te schilderen, evenals pergola’s en fonteinen in de tuin.

In 1911 reisde hij naar Italië en in 1912 verhuisde hij met een van zijn modellen naar Italië, en vestigde zich uiteindelijk in Rome, op Monte Parioli, dicht bij de villa Borghese. In die villa, evenals in talloze andereklassieke huizen en tuinen, vond hij nieuw bronmateriaal voor zijn werk. Zijn familie was niet blij met die verhuis, verbrak elk contact en knipte zijn afbeelding uit de familiefoto’s. In 1919 keerde hij naar Engeland terug, en werd er gepest door Engelse critici. Hij kwam in slechte gezondheid en depressie, zijn productie daalde fel, zijn populariteit was erg afgenomen als gevolg van andere stromingen in de schilderkunst. Minder den aan jaar later, in 1922, pleegde hij zelfmoord. Hij liet een brief achter met “De wereld was niet groot genoeg voor mij en Picasso”. Zijn familie, die nooit een kunstenaar wou, schaamde zich voor zijn zelfmoord en verbrandde alle papieren.

Godward was een protegé van Alma-Tadema, en zijn stijl, zowel als zijn keuze van onderwerpen was erg verwant aan die van Alma-Tadema. Net zoals Tadema waren details zoals architectuur en kledij het resultaat van historische studies, hij voegde ook dierenhuiden toe en wilde bloemen. Alhoewel een Victoriaanse neoclassicist, wordt hij vaak door de jonge vrouwen in bestudeerde poses alsook zijn levendig en kleurrijk palet, ook als een preraphaelitisch schilder aanzien.

John William Godward, Rêverie (In the days of Sappho), ca 1904, oil on canvas

Ofschoon hij succes had met zijn oriëntalistische werken schakelde hij toch over naar een impressionistische techniek waarin diverse paarse gradaties afwisselen met lichte kleruen, te zien in heel wat portretten.

Door de inzendingen van Monet en Renoir bij Les XX experimenteerde hij met soortgelijke techniek bij de volgende portretten en landschappen. Toen hij ‘Un dimanche après-midi à l'île de La Grande Jatte’ van Georges Seurat zag in 1886 op de achtste tentoonstelling van de impressionisten, werd hij een van de Belgische pointillisten, naast Van de Velde, Lemmen, Mellery, Schlobach, Finch en Anna Boch. Seurat werd uitgenodigd met het werk ‘La grande jatte’ bij Les XX in 87, maar oogste veel kritiek. Ensor wees de techniek smalend af en dat bracht een conflict tussen beide groepen schilders. In de zomer van 87 verbleef hij weken bij Eugène Boch in Batignoles bij Parijs. Hij ontmoette er diverse schilders zoals Sisley, Signac, Degas en Tououse-Lautrec. Hij kon Forain en Toulouse-Lautrec overhalen om tentoon te stellen bij Les XX.

Théo werd samen met Picard op een Belgische economische missie gestuurd naar Marokko, hij maakte er heel veel schetsen, nota’s en foto’s en op basis daarvan maakte hij in Brussel in zijn studio zijn schilderijen. Ook de invloed van Seurat werd duidelijk. In zijn eerste pointillisme gebruikte hij nog korte borstelstreken, niet de ronde vlekjes. Hiermee stopte hij zijn oriëntalistisch repertoire en stapte over naar zijn pointillistische portretten. Zijn portret ‘Juffrouw Alice Sèthe’ was enkel in vlekjes. Zij zal later huwen met de beeldhouwer Dubois. Haar zus poseerde voor ‘Portret van Maria Sèthe aan het harmonium. (tt91). Zij zal huwen met architect Van de Velde. Théo huwde met Maria Monnom in 89, haar moeder leidde de drukkerij Veuve Monnom, met onder andere de tijdschriften ‘La Jeune Belgique’ en ‘L’Art Moderne’. Hun huwelijksreis was in Engeland en Bretagne. In Parijs ontmoette hij Theo van Gogh en kon zo Vincent uitnodigen om tentoon te stellen op Les XX. In 1895 ontwierp hij een aantal posters voor de Compagnie Internationale des Wagons-Lits, hiervoor spoorde hij naar Athene, Constantinopel, Hongarije, Roemenië en Sint-Petersburg.

Théo verhuisde definitief van Brussel naar Parijs. Hij droeg bij aan het anarchistische magazine ‘Temps Nouveaux’, samen met Signac, Luce, Delannoy, Steinlen, Pissarro, Van Dongen, Willaume en anderen. Het hoogtepunt van zijn pointillisme was in de jaren 1890. Langzamerhand keerde hij terug naar bredere penseelstreken in portretten en landschappen. Van Rysselberghe keurde het werk van Picasso af, die toen in zijn blauwe periode was, hij noemde het “lelijk en niet interessant”. Na 1903 volgde hij het pointillisme minder strikt, na 1910 verliet hij de techniek helemaal. Hij gebruikte meer levendige kleuren en intense contrasten, met licht en warmte. Zijn werk toont enig verwantschap aan het fauvisme, maar niet echt ‘wild’. In 1904 trok hij per fiets met zijn vriend Cross langs de Middellandse zee tussen Hyères en Monaco, waar Cross woonde, en zijn broer, de architect van Rysselberghe. Die ontwierp voor hem een huis in 1911 en daar trok hij zich terug en liet de Brusselse kunstkringen volledig los. Hij schilderde er vooral marines en familieportretten. Hij stierf in Var in Zuid-Frankrijk en werd begraven in Lavandou naast zijn vriend Cross. De meeste werken zijn in privé-bezit en kunnen dus zelden worden gezien.

Théo van Rysselberghe, La vallée de la Sambre, 1890, oil on canvas

Aan een technische school blonk hij in 79 uit in natuurkunde, scheikunde en wiskunde. Hij leerde tekenen op schaal en perspectief, vaak onderbroken door ziektes. In 80 verliet hij de school en koos ervoor schilder te worden, tot teleurstelling van zijn vader die schilderen een ‘onheilig ambacht’ vond. In 81 begon hij aan de Koninklijke School voor Kunst en design, leerde beeldhouwen bij Middelthun en schilderen bij Christian Krohg. Zijn eerste werken waren een zelfportret en een van zijn vader. In 83 nam hij deel aan zijn eerste openbare tentoonstelling. In deze vroege jaren experimenteerde hij met vele stijlen, onder andere het naturalisme en het impressionisme. Het naturalisme is een vorm van realisme waarin alle vervorming, zowel idealisering als negativering, wordt vermeden. Zijn Manet-achtige werken leverde negatieve kritieken op en berispingen van zijn vader, die hem niettemin voorzag van een bescheiden toelage. Op zeker moment vernietigde zijn vader (minstens) één schilderij en stopte met geld geven voor zijn materiaal. Hij was ook woedend omwille van de vriendschap die Edvard had met Hans Jæger, een nihilist met theorieën over anti-establishment. Hij begon ook alcohol te drinken en kwam in contact met onafhankelijke vrouwen. Op de raad van Jæger dat hij zijn leven moest schrijven begon hij een ‘zieldagboek’.

Na zijn naturalistische en impressionistische werken in de jaren 80 schilderde hij in 89 ‘Inger på stranden, Sommernatt’ (Inger on the beach, Summer night) in zijn typische persoonlijke symbolistische stijl, met eenvoudige vormen, zware contouren, scherpe contrasten en emotionele inhoud. Hij berekende zijn composities zorgvuldig in functie van spanning en emotie. In 89 had hij zijn eerste solotentoonstelling, wat leidde tot een tweejarige staatsbeurs om in Parijs te studeren onder Léon Bonnat.

In 1889 deelde Munch een kamer in Parijs met twee andere Noorse schilders, voor de ‘Exposition Universelle’. Zijn werk ‘Ochtend’ werd in het Noorse paviljoen tentoongesteld. De voormiddag bracht hij door in de drukke studio van Bonnat, zijn namiddagen op de tentoonstelling, galerieën en musea. Munch was niet enthousiast voor Bonnat’s tekenlessen, “het vermoeit en verveelt me”. Munch was wel gefascineerd door de werken van Gauguin, van Gogh en Toulouse-Lautrec, die kleuren gebruikten voor emoties. Hij hield van Gauguins en Whistlers credo dat “kunst menselijk werk was en geen imitatie van de natuur”. Hij hield ook van de etsen van Klinger. Vanaf 1896 maakte hij ook houtsnedes.

In 89 stierf zijn vader en liet de familie berooid achter. Rijke familieleden wilden niet helpen, Much ging naar huis terug en leende geld van een rijke Noorse verzamelaar. De toestand en het verdriet van alle overlevenden maakten hem depressief. Zijn werken van 1890 zijn herbergscènes en stadszichten in pointillistische stijl. In 91 schilderde hij ‘Melancholie’ in zijn nieuwe symbolistische stijl, tentoongesteld op de herfsttentoonstelling in Oslo. In 1892 werd hij uitgenodigd om mee te doen aan de eerste tentoonstelling van de ‘Unie van Berlijnse Kunstenaars’. Zijn werken riepen zoveel controverses op (‘De Munch-affaire’ genoemd) dat de expositie na een week moest sluiten. Much amuseerde zich ten volle met al die heisa. Hij verbleef vier jaar in Berlijn, waar hij betrokken raakte bij de internationale kring van schrijvers, kunstenaars en critici. Hij schetste veel ideeën uit, waar zijn later werk uit putte. Hij verkocht weinig, maar verdiende wat door entreegeld te vragen voor het bekijken van zijn controversiële schilderijen. In zijn ‘At the deathbed’ van 95 gebruikte hij sterk verdunde verf met druppelvorming of uitlopende verf. Hij schilderde ook casinoscènes. Vaak schilderde hij met ondiepe ruimtes en een minimale achtergrond, met figuren in duidelijke poses in bepaalde gemoedstoestanden, wat ze iets statisch en monumentaals gaf, ze lijken theaterrollen te spelen. In ‘The scream’ lijken ze meer symbolisch dan echte personnages. Van dat werk maakte hij twee pastels (in 93 en in 95) en twee in olieverf (93 en 1910), daarnaast ook diverse litho’s (vanaf 95).

"Ik liep met twee vrienden over straat toen de zon onderging; plotseling werd de lucht zo rood als bloed. Ik stopte en leunde tegen het hek, onuitsprekelijk moe. Tongen van vuur en bloed strekten zich uit over de blauwzwarte fjord. Mijn vrienden liepen verder, terwijl ik achterbleef, rillend van angst. Toen hoorde ik de enorme, oneindige schreeuw van de natuur."

In 93 had hij op een tentoonstelling zes schilderijen die hij zag als een cyclus, getiteld ‘Study for a Series: Love’. Ze vormden later de cyclus ‘Fries van het leven, een gedicht over leven, liefde en dood’ in de jaren 1900. Sommige waren in groot formaat, naar de smaak van de Art Nouveau, voor ‘Metabolisme’ maakte hij een lijst met gebeeldhouwde reliëfs. Het Fries werd getoond op de tentoonstelling van de Berliner Secession in Berlijn in 1902, een afscheuring van 65 kunstenaars van de ‘Vereniging van Berlijnse Kunstenaars’, vanwege hun academisme en de beperkingen van keizer Wilhelm II. Ze werden ook het Duitse modernisme genoemd - volgend op nog andere afscheidingen zoals de Jugenstil en de Münchener Secession – met als voorzitter Liebermann. Much maakte veel grafisch werk om een inkomen te hebben, en omdat hij er niet van hield afstand te doen van zijn olieverfschilderijen. Naast de vele negatieve reacties begon hij ook enig begrip te krijgen. Een van zijn grote supporters was Rathenau die later minister van Buitenlandse zaken werd, hij droeg sterk bij aan zijn succes.

In 96 verhuisde hij naar Parijs, waar hij zich vooral toelegde op zijn houtsnedes, litho’s en etsen. In het Maison de l’Art Nouveau van Bing werd een retrospectieve gehouden met 60 werken. Nog steeds kreeg Munch ook veel negatieve kritieken, maar hij had media-aandacht en verkocht goed. Daardoor kon hij een zomerhuis kopen in Åsgårdstrand met zicht op de fjorden. In 99 begon hij een intieme relatie met Tulla Larsen, een geëmancipeerde vrouw uit de hogere klasse. Zij wou trouwen, maar hij had er angst voor. In 1900 had hij bijna toegeven, maar vluchtte weg, deed afstand van haar aanzienlijk fortuin en verhuisde naar Berlijn. Bij de Berliner Secession had hij steeds meer goedkeuring, en bekwam hij mecenassen, al was er ook ruzie met een andere kunstenaar, een schietpartij in aanwezigheid van Tulla en zaagde hij een zelfportret doormidden. Zij verliet hem en trouwde een jongere collega, Munch ervaarde het als verraad.

In 1906 hielden de fauvisten hun eigen tentoonstelling en nodigden hem uit. Hij kreeg veel opdrachten voor portretten en prenten. Na een tijd van landschappen ging zijn aandacht opneiuw uit naar menselijke figuren en situaties. Als gevolg van zijn drankprobleem kreeg hij steeds meer angsten, hallucinaties en achtervolgingswaan. Hij ging voor acht maand in therapie in een kliniek en herstelde, toen hij in 1909 naar Noorwegen terugkeerde werd zijn werk kleurrijker en minder pessimistisch. Musea kochten werken. Hij schilderde landschappen en mensen op het werk en in hun vrije tijd, met brede, losse borstelstreken in levendige kleuren, veel witruimte en zelden zwart. Hij kon verschillende eigendommen kopen. In 1918 overleefde hij de Spaanse griep.

In de jaren 30 verloren veel van zijn Duitse beschermheren hun fortuin en sommigen ook hun leven door de nazi’s. In de laatste 20 jaar leefde hij in afzondering op zijn landgoed in Ekely in Skøyen. Vaak schilderde hij het boerenleven, een terugkerend model was zijn eigen werkpaard. Hij had heel veel modellen, met sommigen had hij een relatie. De nazi’s beschouwden zijn kunst als ontaard, evenals Picasso, Klee, Matisse, Gaugain en vele anderen werd hun werk uit de musea gehaald. "Wat ons betreft, kunnen die prehistorische cultuurbarbaren en kunststotteraars uit de Steentijd terugkeren naar de grotten van hun voorouders en daar hun primitieve internationale beschildering toepassen.” (Hitler) Toen de Duitsers in 1940 Noorwegen binnenvielen en de regering overnamen, was Munch 76 en had hij een grote kunstcollectie in huis. 71 schilderijen zijn achteraf naar Noorwegen teruggekeerd, 11 zijn nooit meer gevonden. Kort na zijn 80ste verjaardag stierf hij. Hij wou een stille crematie maar de nazi’s wilden een staatsbegrafenis als propaganda. Zij wilden hem beschouwen als een Germaanse held, zijn kist was met souastika's (in tegenwijzerzin draaiende hakenkruisen) versierd. (Swastika's draaien in de andere richting.)

Edvard Munch, Moonlight, 1895, olieverf op doek

In 84 nam hij deel aan de Salon des Indépendants, ontmoette hij Monet en Seurat, en werd Seurat’s fan en vriend, in diens stijl van pointillisme of divisionisme, met felle kleurvlakjes, zodanig dat die zich mengden bij het bekijken van het werk in zijn totaliteit. Samen met Seurat en Pissarro vormden ze een groep die de ‘wetenschappelijke impressionisten’ werden genoemd. Het pointillisme of divisionisme kwam voort uit het optische onderzoek van Chevreul en geschriften van Charles Blanc. Maximilien Luce en Théo van Rysselberghe namen de techniek over, andere schilders tijdelijk, zoals Anna Boch en Pissarro. Bij Gauguin bracht het sarcasme. Pointillisme was meer in stipjes, divisionisme gebruikte langere strookjes.

Elke zomer trok hij van Parijs naar Collioure of Saint-Tropez, waar hij een huis kocht en vrienden uitnodigde. Samen met Dubois-Pillet, Odilon Redon en Seurat richtte hij het Société des Artistes Indépendants op, onder het motto ‘Sans jury ni récompense’, vrijheid van het tonen van eigen kunst zonder toelatingsexamen. Zo’n 30 jaar hadden ze jaarlijkse tentoonstellingen. Signac was voorzitter van 1908 tot zijn dood.

In 86 ontmoette hij Van Gogh, en nam hij deel aan de achtste en laatste tentoonstelling van de impressionisten. In 87 ging hij met Van Gogh regelmatig samen schilderen in Asnières-sur-Seine, in 89 bezocht hij hem in Arles. In 91 reide hij voor een tijdje naar Genua, Florence en Napels. In 1888 ontdekte hij de ideeën van het anarchistisch cuommunisme. Samen met Angrand Cross, luce en Pissarro schreef hij voor de krant van Grave ‘Les Temps Nouveaux’. In 92 zeilde hij over de Garonne naar Sant-Tropez. In de jaren 90 werd hij leider van de neo-impressionisten, een apostolische beweging die voortdurend nieuwe volgelingen wou winnen. Hij had goeie relaties met de nabi’s, vooral Bonnard, maar deelde hun esthetische opvattingen niet.

Naast olieverfschilderijen maakte hij ook aquarellen, etsen, litho’s en vele pen-en inktschetsen. Signac was aanvankelijk geen bewonderaar van het fauvisme. Hij verkocht goed, hij stuurde regelmatig cheques als donaties en schonk werken voor vijf loterijen tussen 1895 en 1912. Zijn werk ‘In de tijd van harmonie’ (93-95) heette oorspronkelijk ‘In de tijd van anarchie’, maar Signac moest de titel veranderen voor de galerijen. Ook Matisse had de stijl overgenomen in 98 na het lezen van Signac’s essay ‘D'Eugène Delacroix au Néo-Impressionisme’ en schilderde zijn ‘Luxe, Calme et Volupté’, de tekst naar een lied van Duparc. Hij kocht het doek na de Salon des Indépendants van 1905, en was hiermee Matisse’s eerste sponsor. Na 1908 steunde hij jonge kunstenaars, ook fauvisten en kubisten, als voorzitter van de Société des Artistes Indépendants. Signac was ook jury samen met Blumenthal voor het toekennen van de ‘Prix Blumenthal’, een beurs voor schilders, beeldhouwers, decorateurs, graveurs, schrijvers en muzikanten van 1919 tot 1954.

In 92 trouwde Signac met Berthe Roblès, oa Luce en Pissarro waren getuigen. Behalve een nieuw appartement en huis met groot atelier in Saint-Tropez, huurde hij ook nog een huis in Antibes, bij Jeanne Selmersheim-Desgrange. Ze kregen een dochter in 1913, die hij later officieel adopteerde. In 1915 werd hij benoemd tot officieel schilder van de marine. Hij scheidde van Berthe in 1913 en verbleef vaak bij zijn tweede vrouw. Van 1929 tot 31 trok hij in een Citroën C4 van haven tot haven en in elk van de ruim 200 havens maakte hij twee aquarellen. In 1930 huurde hij een vissershuis in Barfleur. Hij stierf aan een langdurige ziekte in 35.

Paul Signac, Opus 217. Sur l'émail d'un fond rythmique de mésures et d'angles, de tons et de teintes, portrait de M. Félix Fénéon en 1890, oil on canvas

Sérusier werd in Parijs geboren als de zoon van een zakenman van Vlaamse afkomst. Na het Lycée Condorcet wou hij geen zakenman worden en ging studeren aan de Académie Julian. Daar raakte hij bevriend met Maurice Denis en exposeerde in 88 voor het eerst in de Salon. In 88 reisde hij naar Pont-Aven, een populaire ontmoetingsplaats voor jonge symbolistische kunstenaars. Hij leerde er de schilder en theoreticus Émile Bernard kennen. Hij maakte deel uit van een groep die zich centreerde rond Paul Gauguin. Gauguin overtuigde hem af te zien van modelschilderen, perspectief of dergelijke pogingen tot driedimensionele effecten. Sérusier maakte daar zijn ‘Landschap in het Bois d’Amour in Pont-Aven’ (1888), een werk dat niet af was maar dat hij gebruikte als demonstratie voor zijn techniek (door de Nabis ‘De talisman’ geheten) Hij toonde het aan Denis, Bonnard en Ranson en toen werd hun groep de Nabis gesticht. Sérusier trok regelmatig naar Huelgoat en Châteaunuef-du Faou en schilderde het Bretoense dagelijkse leven, rond de stijl van Gauguin’s cloisonisme en Japanse drukken.

In 89 verminderde zijn belangstelling voor het werk van Gauguin, toch voegde hij zich bij hem in de zomer en later in het dorpje Le Pouldu. Hij schetste in open lucht en maakte dan het werk af in zijn atelier. In de herfst van 89 keerde hij naar Parijs terug. Hij verliet de Acacémie Julian en begon zelfstandig te werken. De nabis bleven regelmatig bijeenkomen en lijfden symbolistische schrijvers, muzikanten en anderen in in hun groep. De Nabis bleven vrienden maar iedereen ontwikkelde zijn eigen stijl, Sérusier was hun leider. Hij probeerde ook eenheid te creëren tussen schone kunsten en decoratie, zoals in Engeland de ‘Art and crafts’. Veel van zijn werken werden gemaakt om te passen in hun omgeving.

Sérusier raakte diep betrokken bij de theosofie van Annie Besant, gebaseerd op het vroegere manicheïsme, een wereldgodsdienst die zich uitstrekte van het westen van Ierland tot het oosten van China, dat christendom wou verenigen met oosterse religie, bijvoorbeeld het dualisme van de Perzen, met het leven als een strijd van licht en donker. De laatste manciheeërs die de katholieke kerk heeft uitgeroeid waren de katharen.

Toen zijn Poolse minnares hem had verlaten, bezocht Sérusier de benedictijnenabdij Van Beuron in Duitsland, waar ook een kunstacademie was. Hij werd er sterk beïnvloed door hun religieuze symboliek, geometrie en ‘heilige’ verhoudingen in compositie. Hij ontwikkelde zijn eigen schilderfilosofie verder. In 1904 reisde hij met Denis naar Italië. In 1908 begon hij kleurenleer te geven aan de Académie Ranson. Hij publiceerde in 21 zijn ‘ABC de la peinture’. Vanaf 1901 exposeerde hij regelmatig in de Salon des Indépendants, en had zijn eerste expositie bij Galerie Druet in 19. Hij trouwde in 1912, maar had een ongelukkig huwelijk. Hij trok zich terug in 1914 in Bretagne, maar bleef reizen en zijn vrienden bezoeken. Hij stierf in Bretagne in 27.

Paul Sérusier, Chemin au bord du lavoir ou Bretons au bord de la route, 1894, tempera on canvas

Tijdens een verblijf in Nice kon Princeteau zijn ouders overtuigen om hem te laten studeren in Parijs bij portretschilder Léon Bonnat. Studeren bij Bonnat plaatste hem ook in het hart van Montmartre, niet enkel het oord van de bohémiens maar ook ontmoetingsplaats van schilders, schrijvers en filosofen. Toen Bonnat een nieuwe baan had aangenomen, verhuisde Toulouse-Lautrec naar het atelier van Cormon, waarbij hij nog vijf jaar studeerde. Cormon liet zijn leerlingen door Parijs zwerven op zoek naar onderwerpen. Toen schilderde hij er zijn eerste prostituee. In 85 exposeerde hij zijn werk in cabaret Mirliton van Bruant. Na zijn studie, in 87, nam hij deel aan een expositie in Toulouse onder de pseudonym Tréclau, een anagram. Later exposeerde hij in Parijs met Van Gogh en Anquetin. In 85 ontmoette hij ook Suzanne Valadon, hij maakte verschillende portretten van haar. Ze waren geliefden en zij wou met hem trouwen. Hun relatie strandde en in 1888 deed zij een zelfmoordpoging.

In 1888 liet Octave Maus hem elf werken tentoonstellen bij LesXX. Van 89 tot 94 nam hij regelmatig deel aan de Salon des Indépendants. Hij schilderde diverse landschappen van Mont-Martre, en een aantal plein-air schilderijen van een roodharig model. In 1890 daagde hij De Groux uit tot een duel tijdens het banket van LesXX, omdat die Van Gogh’s werk had becritiseerd. Paul Signac had eraan toegevoegd dat hij zelfs na de dood van Lautrec zou blijven vechten voor Van Gogh’s eer. De Groux verontschuldigde zich en verliet de groep, het duel is nooit gebeurd. Halverwege de jaren 90 leverde hij diverse illustraties voor ‘Le Rire’.

Toulouse-Lautrec was alcoholist en bezocht prostituee’s. Om nooit zonder alcohol te komen had hij zijn wandelstok uitgehold en met drank gevuld. Vuillard wijdde het aan zijn grotesk uiterlijk waardoor hij zich afgesneden voelde van zijn klasse. Hij maakte ongeveer vijftig schilderijen over het leven van prostituee’s en honderd tekeningen. In 94 schilderde hij ‘Salon de la Rue des Moulins’ uit zijn geheugen in zijn atelier. Voor de oprichting van het cabaret Moulin Rouge kreeg hij opdracht een serie posters te maken, door het maken van posters had hij een eigen inkomen. Andere schilders keken neer op het werk, maar Toulouse-Lautrec trok zich daar niets van aan. Er waren zangeressen en danseressen, zoals ‘La Goulue’ die de Franse cancan bedacht, of de veel subtielere Jan Avril. Ook van café-concerten kreeg hij posteropdrachten, zoals van het Café des Ambassadeurs. Hij sprak ook Engels en kreeg opdracht van Londense bedrijven voor reclame, voor papieren confetti en voor fietsen. In Londen ontmoette hij ook Oscar Wilde en schilderde zijn portret. Net als Monet was hij ook bekend voor zijn kookkunst. Voordat hij schilder werd, noemden zijn neven hem ‘Henri de kok’. Hij combineerde beide door voor de lancering van nieuwe werken, feesten te organiseren met een eigen menu. Hij kocht het eten en bereidde het, en creëerde nieuwe coctails. Een feest in 95 had 300 gasten en er werden 2000 coctails geserveerd. Hij was zowel chef-kok als barman. Geffroy, de historicus van de impressionisten, Monet en hij kwamen regelmatig samen als fijnproevers in restaurant Drouant. Na zijn dood gaf zijn vriend een kookboek uit met 150 van zijn recepten, deels origineel en deels bewerkt.

In 99 stortte hij in van uitputting. Zijn familie liet hem drie maand opnemen in een sanatorium in Neuilly-sor-Seine. Tijdens die opname tekende hij 39 circusportretten. Daarna keerde hij terug naar zijn studio in Parijs en reisde hij door Frankrijk. Zowel zijn fysieke als mentale gezondheid begonnen af te nemen als gevolg van alcoholisme en syfilis. Hij overleed op 36-jarige leeftijd op het landgoed van zijn moeder, Château Malromé. Zijn laatste woorden waren ‘Le vieux con!’, dat slaat wellicht op zijn vader. Zijn moeder en kunsthandelaar Joyant bleven zijn werk promoten. De gravin financieerde ook de oprichting van een museum in Albi, zijn geboorteplaats, het ‘Musée Toulouse-Lautrec’, in het 13de-eeuwse bisschoppelijk paleis met het ‘Albi cathedral’. Oorspronkelijk was het een burcht van de Catharen.

Henri de Toulouse-Lautrec, l'Abandon (Les deux amies), 1895, oil on board

In 1896 verhuisde ze naar Parijs en werd ze lid van de Poolse “Sztuka”. Ze hield haar eerste solotentoonstelling. In 1900 kreeg ze een gouden medaille in de New Gallery in Londen, en een eervolle vermelding op de wereldtentoonstelling in Parijs. Ze verbrak haar langdurige verloving met de schilder Józef Czajkowski. Ze wou niet van Parijs naar Krakau verhuizen voor haar geliefde. In 1901 exposeerde ze in Pittsburgh. De Franse regering kocht twee werken van haar. Ze werd lid van de Société Nationale des Beaux Arts en gaf les aan de Académie de la Grande Chaumière.

Haar vader overleed in 1906. In 1907 kreeg ze een zilveren medaille van het Carnegie Instituut in Pittsburgh. Daar vertegenwoordigde ze Frankrijk op de tentoonstelling van 1912, samen met Monet en Renoir. In Amsterdam won ze een zilveren medaille en in 1914 werd haar een hoogleraarpost aangeboden door de School voor Schone Kunsten in Warschau. In 1923 vertegenwoordigde ze opnieuw de Franse school in Pittsburgh, samen met Bonnard en Denis. Haar populariteit verminderde, ze kreeg steeds minder opdrachten voor portretten. De huur van haar huis in Krakau was haar belangrijkste inkomen. In 32 keerde ze voor het laatst terug naar Krakau. In 34 kreeg ze de Prijs voor Schone Kunsten van Warschau, in 37 de Grand Prix op de wereldtentoonstelling van Parijs. Op de biënnale van Venentië in 38 verkocht ze vijf werken, haar laatste succes. Ze stierf in 1940.

Olga Boznańska wordt ingedeeld bij het postimpressionisme. Ze had een heel eigen stijl, en schilderde soms nauwkeurig, soms met heel brede borstels en vluchtig. Daardoor was er een gelijkenis met impressionisme, soms zelfs fauvisme, maar anderzijds waren er grote verschillen. Ze schilderde nooit plein-air. Ze heeft een paar werken gemaakt met felle kleuren, maar de meeste zijn sober, met enkel aardekleuren: wit, zwart, omber, bruinen. Ze werkte in dunne glacislagen over elkaar, telkens na het drogen, waardoor zelfs die sombere pigmenten kleur uitstraalden, haar portretten hebben daardoor een waas, een mysterie. Ze diepte de psychologie van haar personnages uit, en gaf ze veel expressie. Ze gaf haar personnages zelden weer als een deel van het interieur.

Olga Boznańska

Degouve de Nuncques werd in Monthermé geboren in de Franse Ardennen, zoon van een oude aristocratische familie. Na de Frans-Duitse oorlog vestigde de familie zich in België. Hij begon de Academie van Brussel, maar stopte er al vroeg mee en leerde grotendeels zichzelf schilderen. Hij ontmoette en werd vriend van Toorop in 83, met wie hij een studio deelde, later deelde hij een studio met De Groux. Hij exposeerde regelmatig in Parijs en werd gesteund door Puvis de Chavannes en Maurice Denis.

In 94 trouwde hij een kunstenares Juliette Massin, die hem in cantact bracht met de kring van symbolistische dichters. Hij behoorde tot de groep van Les XX en stelde daarna ook tentoon in La Libre Esthétique. Hij reisde veel en schilderde zichten, vaak van parken bij nacht, in Iatlië, Oostenrijk en Frankrijk. Hij ontwierp decors voor Maeterlinck. Van 1900 to 1902 woonde hij met zijn vrouw op de Balearen. Na 1910 had hij een relieuze crisis, zijn gemoedstoestand weerspiegelde zich in zijn werk. Tijdens de Eerste Wereldoorlog verbleef hij als vluchteling in Nederland, en schilderde weinig. In 1919 werd hij overmand door de dood van zijn vrouw en verloor hij één hand. In 1930 trouwde hij met de vrouw die hem door zijn crisis had geholpen. Ze vestigden zich in Stavelot, waar hij besneeuwde landschappen schilderde.

William Degouve de Nuncques, Canal, Bruges, 1889, pastel

Van 1887 tot 1891 exposeerde hij bij “l’Essor’ met scènes uit het arbeiders- en boerenleven in het sociaalrealisme van Constant Meunier. In 1888-1889 werden zijn onderwerpen meer idealistisch, zoals “Fragment d'une composition: Le cycle de la passion”, tentoongesteld in L’Essor in 1889 (verloren gegaan). “Le cycle passionel”, een werk van negen meter op zes, nu vernietigd, tentoongesteld op dezelfde plaats in 1890, toonde zijn vaak gebruikte symboliek van het beheersen van de passie voor spirituele transcendentie. Een ander thema was personages uit drama’s, zoals zijn “Tristan et Yseult” (1887) naar de opera van Wagner. Op de laatste tentoonstelling van L’Essor in 1891 toonde hij het werk “La symbolisation de la chair et de l’esprit” (verloren gegaan, er is een studie van). Een vrouw sleepte een man onder water en illustreert het conflict tussen geest en materie, bewustzijn en onbewustzijn, licht en duisternis, spiritualiteit en materialisme. Het thema van dualteit en verzoening komt vaak voor in zijn werk, en in het symbolisme in het algemeen, Delville schreef er ook over.

Omdat het symbolisme hem zo boeide richtte hij in 1892 “Pour l’Art” op, een avant-gardegroep met toonstellingen, in Brussel, met ook reizende exposities. Veel jonge kunstenaars van L’Essor volgden hem waardoor L’Essor moest stoppen. Na Les XX nodigden ze ook buitenlandse kunstenaars uit, zoals Schwabe, Séon, Filiger en Jan Verkade. De groep was verbonden met de Rose+Croix in Parijs, Joséphin Peladan werd regelmatig in Brussel uitgenodigd voor lezingen voor de groep. Hun 2de expositie was in 1894, naast symbolisme en post-impressionisme ook art nouveau, met ook toegepaste kunsten, zoals wandtapijten, boekbanden of smeedijzer. Zijn werken “La mort de’Orphée (1893), Mysteriosa of Portret van mevrouw Stuart-Merril, werden zeer enthousiast geprezen in de pers. De laatste expositie was in 1895, ook de laatste maal dat hij deelnam aan het Salon van de Rose+Croix. Hij richtte toen zijn eigen exclusief symbolistisch salon op, “Salons d’Art Idéaliste”. Zijn belangrijkste werk was “L’Ange des splendeurs” (1894). Delville woonde een tijd in Parijs met de Rozekruizersvrienden, waar hij de Salons van Péladan mee organiseerde. In 1896 begon hij de banden met Péladan te verbreken.

In zijn vroege carrière was Delville een arme schilder. In 1890 was hij getrouwd, ze kregen kinderen en hij had veel moeite iedereen te onderhouden. In 1895 won hij de Prix de Rome, het veroorzaakte een controverse bij zijn avantgardische vrienden, die het als een verraad ervaarden. Het thema van de wedstrijd was “Le Christ glorifié par les enfants”. Ze moesten binnen een tijdslimiet schilderen in een afgezonderde loge, zonder bezoek, met enkel levende modellen, geen studies. De prijs gaf hem een studiereis in Italië, wat grote invloed had op zijn werk, hij koppelde het oud-klassieke aan een eigen schilderstijl met idealistische onderwerpen. Zijn “Orphée aux enfers (1896) en zijn “L’Ecole de Platon” (1898) op de Salon d’art Idéalist van 1898, oogsten universeel lof. In 1895 publiceerde hij zijn eerste filosofisch werk, “Dialogue entre nous”. Voor het eerst had een avant-gardesalon een eigen manifest en er waren ook vrouwelijke kunstenaars. Ware kunst bevatte voor hen spirituele, plastische en technische schoonheid. In “Trésors de Sathan” (1895) bevond Satan zich onderwater en had octopusarmen, zijn schatten symboliseerden de hebzucht, de figuren bevinden zich in een toestand van bedwelmde gelukzaligheid, bezweken voor het demonische. De 2de Salon in 1897 was in “Maison d’Art” van Picard. De laatste Salon d’Art Idéaliste was in 1898 met zijn “l’Ecole de Platon”. Door zijn vriendschap met Schuré sloot hij zich in 1890 aan bij de Theosophical Society, en leerde hij de leidster kennen, Annie Besant. In 1911 werd Delville eerste secretaris-generaal van de Belgische afdeling. Transcendentie werd nu zijn onderwerp zoals blijkt in “L’Homme-Dieu” (1903). Hij maakte vijf grote doeken voor het Brusselse justitiepaleis “Gerechtigheid door de eeuwen heen”, vernietigd in WO II in een bombardement. Het centrale doek was 11m op 4,5m. In 1900 kreeg hij een baan in de Glasgow School of Art, hun tentoonstellingen waren in Londen. Toen hij in 1907 naar Brussel terugkeerde, volgden vele Britse studenten hem om verder les te krijgen in zijn privéstudio. Hij gaf les in de Brusselse Academie en was hoogleraar levensbeschouwing tot zijn pensioen in 1937.

Tijdens WO I was Delville met zijn vrouw en zijn vier kinderen uitgeweken naar Londen. Zijn twee oudste zonen werden opgeroepen maar overleefden de oorlog. Delville deed in zijn geschriften en toespraken mee met de Belgische bannelingen en vrijmetselaars, gericht tegen Duitsland, met ook sponsering door verkoop van werken. Delville schilderde toen heel wat symbolische werken over de strijd. Na de oorlog werkte hij in Brussel vaak mee aan projecten voor kunst in het openbaar, ten dienste van alle mensen. In 24 werd hij lid van de Koninklijke Academie voor Wetenschappen en Letteren. In de jaren 30 ging hij in Bergen wonen en veranderde zijn stijl, meer gestyleerd en geometrisch, in zachte kleuren. Zijn figuren kregen typerende trekken die ze buitenaards leek te maken. In 1947 dwong een verlammende artritis in zijn rechterhand om te stoppen met schilderen. Hij bleef een gepassioneerd theosoof. Hij onderzocht ook paranormale verschijnselen.

Delville schilderde geen landschappen, stillevens of pure portretten, enkel menselijke vormen die drama vertegenwoordigen. Hij schreef veel over zijn ideeën, maar besprak zijn schilderijen nooit, hij laat de interpretatie aan de kijker over. Hij wou ook nooit tentoonstellen op Les XX of La Libre Esthétique, wat Khnopff, Mellery en Ensor wel deden, omdat hij ze te commercieel vond. Hij verkocht ook nooit werk aan kunsthandelaren. Veel van zijn werken zijn verdwenen of vernietigd, anderen bevinden zich in een niet achterhaalde privécollectie. De Belgische musea bezitten belangrijke werken maar tonen die liever niet.

Jean Delville, L'école de Platon, 1898, oil on canvas

Émile Bernard werd geboren in Rijsel als gevolg van een altijd zieke zus verbleef hij bij zijn grootmoeder, die in Rijsel een wasserij had met meer dan 20-koppig personeel. Zij was het die zijn kunstzinnigheid stimuleerde. Hij begon zijn studie bij de École des Arts Décoratifs, in 84 bij Atelier Cormon van de Franse schilder Cormon, die probeerde zijn studenten klaar te stomen om aanvaard te worden op het jaarlijkse Salon. Bernard slaagde daar niet in (evenals Toulouse-Lautrec, Matisse, Anquetin, Eugène Boch, Tampier en Van Gogh). Hij experimenteerde liever met impressionisme en pointillisme. Nadat hij op de École des Beaux-Arts was geschorst, toerde hj rond in Bretagne, waar landschappen en traditie hem boeiden. In 86 ontmoette hij Gauguin in Pont-Aven. Bernard zei dat “mijn eigen talent al volledig ontwikkeld was” en dat zijn stijl een aanzienlijke rol had gespeeld in de ontwikkeling van de stijl van Gauguin (en dus niet andersom). In 87 verbleef hij aan de kust en had er contacten met andere schilders. Terug in Parijs bezocht hij de Académie Julian en ontmoette er Van Gogh, die onder indruk was van zijn werk. Hij vond een restaurant om tentoon te stellen, naast werk van Vincent van Gogh, Anquetin en Toulouse-Lautrec aan de Avenus Clichy. Van Gogh noemde het de School van petit-Boulevard. In 88 trok hij te voet naar Pont-Aven en werd er bevriend met Gauguin. Eind 88 werkten Gauguin en Van Gogh samen in Arles, op hun werkplaats hing een werk van Bernard, ‘Le pardon de Pont-Aven’, waar Van Gogh een aquarelkopie van maakte en opstuurde naar zijn broer om Bernard te promoten. Van Gogh schreef aan Bernard hoezeer zijn werken een inspiratiebron waren voor Gauguin en hij.

In 91 sloot hij zich aan bij de symbolistische schilders, samen met onder andere Odilon Redon en Ferdinand Hodler. In 93 reisde hj naar Egypte, Spanje en Italië, zijn stijl werd eclectischer. In 1904 keerde hij definitief terug naar Parijs. Tot zijn dood bleef hij er lesgeven aan de École des Beaux-Arts. Toen hij de strijd verloor over de oorsprong van de stijlengroep tegenover Gauguin, keerde hij zich af van zijn eigen stijl uit puur wrok, dat gebeurde tijdens zijn verblijf in het Midden-Oosten.

De oorspronkelijke stijl van Bernard wordt ook cloisonnisme genoemd, een term die een kunstcriticus bedacht, in vlakke vormen met donkere contouren. Velen vinden dat Anquetin aan de basis van dat cloisonnisme lag, toen zij zich beide van het neo-impressionnisme afkeerden in het voorjaar 1887.

Bernard schreef echter zelf dat hij de natuur tot het belangrijkste vereenvoudigen, met gereduceerde lijnen op de plaatsen met meest contrast, en van basiskleuren. Hji deed vooral beroep op geheugen en concept. “Er ging een onzichtbare betekenis schuil onder de stille vorm van de buitenkant”.

In de zomer van 89 was hij alleen in Le Pouldu en schilderde vele religieuze werken. Hij vond zich verplicht daarnaast ook commercieel werk te schilderen. Voor hem was symbolistisch werk vooral christelijk-spiritueel, hij vond het ‘nieuwe symbolisme’ de wedergeboorte van symbolisme in de schilderkunst tot in de renaissance. Gauguin en hij ruzieden over de oorsprong van hun stijl. De definitieve breuk met Gauguin kwam er in 1891, toen die vertrok naar Tahiti. Daarna stelde Bernard op diverse plaatsen tentoon, op de Salon des Indépendants, met de Nabis in Le Barc de Bouteville, op de Salon van de Rose+Croix en bij Les XX, samen met een groep symbolisten met onder andere Redon en Hodler. Hij bezocht Italië, Griekenland en het Nabije Oosten en vestigde zich een tijd in Caïro, waarna hij zijn stijl verliet en overschakelde naar een impressionistisch classicisme. Ofschoon hij de schilders van de Nabis, de Bretoense groep onder leiding van Sérusier, altijd prees en steunde, was hij toen helemaal afgekeerd en zweeg erover. Zijn vroeger cloisionnisme was er aan verwant, hoewel de Nabis heel wat verschillen hadden. Hun eenheid was rond de groepering van lijnen en kleuren, een breed interpreteerbare theorie. Zij zagen de schilder als een hogepriester of ziener, hun mantra was "klanken, kleuren en woorden hebben een wonderbaarlijke, expressieve kracht die alle verbeelding te boven gaat en zelfs de letterlijke betekenis van de woorden te boven gaat."

Émile Bernard, Les Bretonnes aux ombrelles, 1892, olieverf op doek

Sérusier, Bonnard, Denis en Ranson behoorden bij de eerste Nabis of nabiim, in 90 werd Vuillard via Denis lid van de groep, ze bleven geheim en zijn schuilnaam was ‘Nabi Zouave’. Hij deelde een atelier met Bonnard terwijl hij aan theaterdecors werkte voor Maeterlinck en andere symbolistische schrijvers. In 91 had hij zijn eerste tentoonstelling met de Nabis in het kasteel van Saint-Germain-en-Laye, en kreeg goede recensies. Hij begon een dagboek bij te houden. “Een vorm of een kleur bestaat enkel in relatie tot een andere. Vorm bestaat niet op zichzelf. We kunnen ons alleen de relaties voorstellen. (…) Een schilderij dient men te beschouwen als een verzameling relaties die absoluut losstaan van elk idee van naturalisme.”

Vuillard had een eigen collectie van 180 Japanse houtsnedes, sommige zichtbaar in zijn werk op de achtergrond. Hij nam het ontbreken van perspectief of diepte over, eenvoudige vormen en sterk contrasterende kleuren, de gezichten afgewend en met een paar lijnen getekend. Florale en geometrische patronen in het behang of in de kledij waren belangrijker. Ook in zijn post-Nabitijdperk bleef het Japonisme aanwezig.

De Nabis vonden decoratief werk gelijkwaardig aan schone kunsten, naast theaterdecors maakte hij muurschilderingen, kamerschermen, ontwerp voor brandglasramen en keramiekborden. Zijn grafisch werk verscheen oa in La Revue Blanche. Grote panelen of muurschilderingen maakte hij op de manier van renaissancefresco’s, in tempera op een gesso van krijtwit en konijnelijm. Tussen 92 en 99 maakte hij acht cycli decoratieve panelen, tijdens zijn leven werden ze zelden tentoongesteld, nu zijn het zijn bekendste werken. Hij schilderde veel interieurscènes, vaak vrouwen op een werkplek, thuis of in de tuin. Na hun tentoonstelling in 1900 vielen de Nabis uiteen. Ze volgden elk een andere stijl, en de Dreyfusaffaire had de groep gesplitst: hij en Bonnard pleitten vóór Dreyfus, Denis en Sérusier voor het Franse leger. Na de scheiding schilderde Vuillard meer buiten in het licht. Zijn interieurs hadden meer kleur en licht, meer diepte, het gelaat werd duidelijker. Hij hield in 1908 zijn tweede grote tentoonstelling in de Gallerie Bernheim-Jeune, met zijn landschappen, vooral straten en parken van Parijs. In 1912 weigerden hij, Bonnard en Roussel het Légion d’honneur. Hij was jurylid bij het toekennen van de Prix Blumenthal, een beurs voor jonge schilders, beeldhouwers, decorateurs, graveurs, schrijvers en muzikanten, van 1919 tot 1954. In 1914 was hij kortstondig gemobiliseerd als snelwegwachter. Hij schilderde veel portretten, bijvoorbeeld acteurs en modeontwerpers, met weelderige achtergronden in behang, met meubels en tapijten, maar ook een reeks pastels van Franse legers in de Vogezen. Na 1920 schilderde hij steeds meer rijke en vooraanstaande Parijzenaars. Erkenning van de Franse staat kreeg hij pas echt toen hij in 36 opdracht kreeg voor ‘La Comédie’, voor de foyer van de Théâtre national de Chaillot, gebouwd voor de wereldtentoonstelling van Parijs in 1937. Samen met Denis en Roussel kreeg hij ook opdracht voor monumentale muurschilderingen in het paleis van de Volkenbond in Genève. In 38 werd hij gekozen als lid van de Académie des Beaux Arts en kreeg hij een retrospectieve in het Musée des Arts Decoratifs. In 1940 maakte hij zijn laatste twee portretten, hij leed aan longproblemen en om te herstellen reisde hiij naar La Baule, waar hij overleed. Vuillard bleef ongehuwd.

Jean-Éduard Vuillard, Public Gardens, 1894, oil on canvas

In het begin van 1900 maakte hij veel portretten in pastel. Hij maakte ook vaak portretten van zijn vrouw en kinderen. Zijn bekendste schilderij is “Moederschap”, met zijn vrouw Teodora en tweemaal zijn dochter Helenka. Van 1900 tot 1902 kreeg hij van de Poolse Academie voor Kunsten en Wetenschappen een toelage als financiële steun. Hij werkte als schilder en decorateur aan het stadstheater van Krakau en in 1898-1900 werden zijn toneelstukken uitgegeven. Zijn stuk “De rechters” mocht pas na zijn dood worden uitgevoerd. Zijn drama “De bruiloft”, waarin hij de verschillende sociale klassen naast elkaar plaatste, werd een groot succes. In 1903 publiceerde hij nog drie werken. Daarna publiceerde hij eerder gemaakte of pas nu voltooide werken. In 1907 kwamen weer nieuwe. In 1902 begon hij aan de Academie voor Schone Kunsten van Krakau te werken, in 1905 werd hij lid van de gemeenteraad.

In 1898 had hij syfilis opgelopen, in 1903 werd hij behandeld in Rymanów, in 1904 in Bad Hall. In 1906 verhuisde hij naar het dorp Węgrzce. In 1907 overleed hij in een kliniek in Krakau.

Wyspiański was een symbolistische schilder en art nouveaukunstenaar, grafische kunstenaar, toneelschrijver, dichter, architect en meubelontwerper. Aan het einde van zijn leven was hij ook geboeid door Japanase kunst, zoals Hokusai. Hij was een voorloper van het symbolistische drama, gemodelleerd naar de toneelstukken van Maurice Maeterlinck. Hij werd ook geïnspreerd door de mythologie, de Grieks-Romeinse literatuur, Shakespeare en Wagner, maar met minder sprookjesachtige personages.

Stanisław Wyspiański, Moederschap, 1905, pastel

In 1890 ontmoette hij Marthe Meurier, in 93 trouwden ze. Ze verscheen in veel van zijn werken, bij huishoudelijke taken, dutjes, aan de piano of aan de eettafel, alsook in zijn landschappen. In 84 werd een onafhankelijke salon opgericht en in 90 viel de officiële salon uiteen in twee, met de oprichting van de Société National des Beaux-Arts, met een jaarlijkse tentoonstelling. Denis exposerde in beide salons, evenals bij La Libre Esthétique in Brussel. In 91 schreef de criticus Dourer voor het Mercure-de-France dat Denis het toonaangevende voorbeeld was van het symbolisme in de schilderkunst. Arthur Huc werd een van Denis’ belangrijke mecenassen, met eigen kunstsalons. Hij kocht een aantal van zijn werken. Denis ontwierp ook houtsnedes, decoratieve panelen en lithografische posters. Met de opkomst van de Art Nouveau maakte Denis in opdracht van Samuel Bing behangpapieren, panelen, brandglasramen, tapijten, lampekappen, kamerschermen en waaiers. Voor baron Cochin werkte hij van 95 tot 97 aan een reeks wandpanelen, de legende van Saint-Hubert.

In 98 bezocht hij Rome en het Vatikaan, onder de indruk van Rafaël en Michelangelo veranderde zijn kunst meer naar neoclassicisme, met duidelijker lijnen en figuren. Hij was ook een groot bewonderaar van Cézanne die hij ‘de Poussin van het impressionisme’ noemde. In 1900 schilderde hij zijn ‘Hommage à Cézanne’, na de dood van zijn vriend, met van links naar rechts Redon, Vuillard, Mellerio, Vollard, hijzelf, Sérusier, Ranson, Roussel, Bonnard en zijn vrouw Marthe. Achter de personnages hangen werken van Gauguin en Renoir aan de wand en een werk van Cézanne op de ezel, voor Denis symboliseerde dat de overgang van het impressionisme en symbolisme naar het neoclassicisme.

In 1894-1906 was Frankrijk in beroering door de Dreyfus-affaire en de kunstwereld was verdeeld met aan de ene zijde Zola, en aan de andere zijde Gide met Rodin, Renoir en Denis. In 94 werd kapitein Dryfus veroordeeld voor verraad om Franse militaire geheimen door te geven aan de Duitse ambassade. Hij kreeg levenslang en werd naar een strafkolonie gestuurd in Frans-Guyana. Het hoofd van de contraspionage ontdekte dat een majoor Esterhazy in feite de schuldige was, hoge militaire functionarissen hielden het bewijsmateriaal achter en Esterhazy werd vrijgesproken door een miltaire rechtbank. Het leger produceerde zelf aanvullende bewijzen tegen Dreyfus. Door een groeiende steunbeweging zag de Franse regering zich verplicht de zaak te heropenen, en Dreyfus werd opnieuw naar Frankrijk gebracht voor een proces. De Franse samenleving was verdeeld tussen de ‘Dreyfusards’ en de ‘anti-Dreyfusards’. In 1906 werd hij vrijgesproken. In een nieuwe veroordeling kreeg hij toch tien jaar maar hij kreeg gratie.

In 1905 besloot Frankrijk om kerk en staat officieel te scheiden. Denis sloot zich aan bij de pro-katholieke Action Française tot in 27 het Vaticaan de beweging veroordeelde als te extreem rechts geworden.

Met de opkomst van het fauvisme wendde Denis zich steeds meer tot de mythologie en wat hij ‘christelijk humanisme’ noemde. Er kwam een reeks naakten op het strand. Hij maakte boekenontwerpen en voor de mecenas Morozov een groot muuschilderingpaneel ‘De geschidenis van Psyche’. Met het honorarium kon hij een huis in Bretagne kopen. Hij schilderde de koepel voor het nieuwe Théâtre des Champs-Élyséés, een betonnen gebouw in Art-Déco. De architect Perret bouwde speciaal een atelier hiervoor voor Denis. Vanaf 1909 gaf hij les aan de Académie Ranson, waar Tamara de Lempicka tot zijn leerlingen behoorde. In 1909 publiceerde hij ‘Théories’ en beschreef de kunstevolutie als lopende van Gaugain en Matisse (die hij niet mocht) naar Cézanne en Maillol met als ondertitel ‘Van symbolisme en Gauguin naar een nieuwe klassieke orde’. In zijn essay ‘Le soleil’ uit 1906 beschreef hij zijn kijk op de teloorgang van het impressionisme. "De gemeenschappelijke fout van ons allen was vooral het licht te zoeken. Het zou beter zijn geweest eerst te zoeken naar het Koninkrijk Gods en zijn gerechtigheid, dat wil zeggen naar de uitdrukking van onze geest in schoonheid, en de rest zou vanzelf zijn gekomen."

In de laatste periode werkte hij steeds meer aan grote muurschilderingen en religieuze kunst. In 1914 kocht hj het voormalige ziekenhuis van Saint-Germaine-en-Laye, gebouwd onder Lodewijk XIV. Van 1915 to 28 decoreerde hij het gebouw, met de hulp van Perret, vooral de onvoltooide kapel, met eigen fresco’s, brandglasramen, beelden en meubels. Tussen 1916 en zijn dood in 43 voltooide hij 20 muurschilderingen. Hij werkte ook nog aan diverse andere kerken en kapellen. Van 1920 tot 30 kreeg hij ook opdrachten voor belangrijke openbare gebouwen. Onder andere het Palais de Chaillot voor de Internationale tentoonstelling van Parijs in 1937, waarvoor hij Bonnard, Vuillard en Roussel uitnodigde om eraan mee te werken. Hij kreeg ook twee opdrachten voor gebouwen in Genève. Hij stierf in Parijs in 43 aan opgelopen verwondingen van een auto-ongeval.

Denis had met zijn eerste vrouw Marthe zeven kinderen gekregen, na haar dood hertrouwde hij in 1922 met een van zijn modellen. Zij kregen nog twee kinderen.

Maurice Denis, Soir de septembre, 1891, oil on canvas