Over-stromingen, Geschiedenis van de moderne Schilderkunst, 1880-1900

George Inness, Landscape, 1888

George Inness, Etretat, oil on canvas

George Inness, Palisades on the Hudson, ca 1876, oil on canvas

George Inness, Early morning, Montclair, New Jersey, 1892, oil on canvas

George Inness, Albano, Italy (The Roman campagna), oil on canvas

George Inness, Summer, Montclair, 1887, oil on canvas

George Inness, Home at Montclair, 1892, oil on canvas

George Inness, The passing storm, ca 1892-94, oil on canvas

George Inness, The hermit, ca83-85, oil on board

John Roddam Spencer Stanhope, Love and the maiden, 1877, oil and goldleaf on canvas

John Roddam Spencer Stanhope, Patience on a monument smiling at grief, 1884, oil on panel

John Roddam Spencer Stanhope, Juliet and the nurse, oil on canvas

John Roddam Spencer Stanhope, Cupid and Psyche, 1878

John Roddam Spencer Stanhope, The gentle music of a bygone day, 1873, oil on canvas

Edward Burne-Jones, Love among the ruins,

Edward Burne-Jones, Laus veneris, ca 1873-78

Edward Burne-Jones, Portrait of Gertie Lewis, oil on canvas

Edward Burne-Jones, The mirror of Venus, ca 1866-77, oil and tempera on canvas

Edward Burne-Jones, The last sleep of Arthur in Avalon, ca1881-98

Edward Burne-Jones, Pygmalion and the image, the hand refrains, 1878, oil on canvas

Edward Burne-Jones, Pygmalion and the image, the soul attains, 1878, oil on canvas

Guillaume Vogels, Plage, 1876, oil on canvas

Guillaume Vogels, La rue des chanteurs, 1884, oil on canvas

Guillaume Vogels, The pond in Ixelles, ca1888, oil on canvas

Guillaume Vogels, The painter Périclès Pantazis in the snow, 1881

Guillaume Vogels, A village under the snow, ca1882, oil on canvas

Ferdinand Knab, Sunset, 1898, oil on canvas

Ferdinand Knab, Mönch in Klosterhinterhof, 1888

Ferdinand Knab, A villa, a fountain by the lake on the foreground, 1899, oil on canvas

Ferdinand Knab, Italian mansion on the shore, evening mood, 1899

Ferdinand Knab, Südliche Ansicht mit Ruinen eines antiken Tempels, ca 1900-02, oil on canvas

Marie Braquemond, Sous la lampe (Sisley et sa femme dinant chez les Braquemont à Sèvres, 1877 or 87, oil on canvas

Marie Braquemond, The lady in white, 1890, oil on canvas

Marie Braquemond, Nu dans un intérieur, 1911, pastel sur toile

Odilon Redon, Melancholy, 1876

Odilon Redon, Figure portant une tête ailée (La chûte d'Icare), ca 1876

Odilon Redon, Germination (dans le rêve), 1879, lithographie

Odilon Redon, La silence, 1900, pastel

Odilon Redon, Le Bouddha, 1906-07, pastel on paper

Odilon Redon, La voile grise, ca 1900-05, huile sur toile

Odilon Redon, Femme ailée, oil on board

Odilon Redon, La nuit, 1910-11, distemper on canvas

Odilon Redon, Venus, 1912

Francesco Paolo Michetti, 1851-1929, Springtime and love, 1878, oil on canvas

Francesco Paolo Michetti, Il voto, 1883

Federico Zandomeneghi, the mandolin player, pastel, charcoal and chalk on paper

Federico Zandomeneghi, Giovane donna che scrive una lettera, 1874, oil on convas

Federico Zandomeneghi, La coiffure, oil on canvas

Federico Zandomeneghi, Colloquio a tavolino (conversation at the table), 1890, oil on canvas

Marie Spartali Stillman, Love's massenger, 1885, watercolour, tempera and gold on paper

Marie Spartali Stillman, The first meeting of Petrarch and Laura, 1889, watercolor and gouache on paper

Marie Spartali Stillman, Fiammetta singing, 1879, pencil, watercolor and gouache

Marie Spartali Stillman, A May feast at the house of Folco Portinari, 1274, 1887, watercolor on paper

Marie Spartali Stillman, Beatrice, 1896, watercolour and gouache on paper

Walter Crane, The fate of Persephone, 1877, oil and tempera on canvas

Walter Crane, A masque for the four seasons

Walter Crane, The bridge of life, 1884, oil on canvas

Walter Crane, Laura reading, 1885, oil on canvas

Walter Crane, Neptune's horses, 1892-93, oil on canvas

Walter Crane, Neptune's horses, ca1892, oil on canvas

Albert Dubois-Pillet, Enfant mort, 1881

Albert Dubois-Pillet,

Albert Dubois-Pillet, Le Puy en hivers, oil on canvas

Albert Dubois-Pillet, Morning on the Marne at Meaux, oil on canvas

Albert Dubois-Pillet, Trois péniches amarées aux abords d'une ville industrielle, ca 1886, oil on canvas

Albert Dubois-Pillet, A river landscape, ca 1888, pen and black ink

Albert Dubois-Pillet, Le Puy, la place ensoleilée, oil on canvas

Albert Dubois-Pillet, Saint-Michel d'Aiguilhe sous le neige, 1890, oil on canvas

Giuseppe De Nittis, L'Ofantino, 1866, oil on canvas

Giuseppe De Nittis, Boulevard Saint-Michel, Paris, oil on panel

Giuseppe De Nittis, Ritorno dalle corse, 1875, oil on canvas

Giuseppe De Nittis, Zeezciht in de omgeving van Napels, ca1873

Giuseppe De Nittis, Le corse al Bois de Boulogne, 1881

Giuseppe De Nittis, Tra le spighe di grano, 1873, oil on canvas

Giuseppe De Nittis, Bambino al sole, 1869, oil on panel

Giuseppe De Nittis, Trafalgar Square, ca1878, oil on canvas

Paul Gauguin, Nave nave moe, Sacred Spring: sweet dreams, 1894, oil on canvas

Paul Gauguin, Parahi te marae, The sacred mountains, 1892, oil on canvas

Paul Gauguin, D'où venons-nous? Que sommes-nous? Où allons-nous?

Jules Bastien-Lepage, Le père Jacques, 1881, oil on canvas

Jules Bastien-Lepage, Marchande de fleurs à Londres, 1882, oil on canvas

Jules Bastien-Lepage, Les Foins, 1877, oil on canvas

Jules Bastien-Lepage, All soul's day, 1878, oil on canvas

Jules Bastien-Lepage, ?, 1878, oil on canvas

Jules Bastien-Lepage, La communiante, 1875

Gustave Caillebotte, Rue de Paris, temps de pluie, 1877, oil on canvas

Gustave Caillebotte, Les raboteurs de parquet, 1875, oil on canvas

Gustave Caillebotte, Portraits à la campagne, 1876, oil on canvas

Gustave Caillebotte,

Gustave Caillebotte, Rive de la Seine au Petit-Gennevilliers, ca1888, oil on canvas

Eugène Carrière, La nouvelle montre-bracelet, oil on canvas

Eugène Carrière, Maternité, oil on canvas

Eugène Carrière, The theater of Belleville, 1895, oil on canvas

Eugène Carrière, The tin mug, ca1888, oil on canvas

Eugène Carrière, Femma accoudèe à la table, ca1893, oil on canvas

John William Waterhouse, Diogenes, 1882, oil on canvas

John William Waterhouse, Consulting the oracle, 1884, oil on canvas

John William Waterhouse, Ulyses and the sirenes, 1891, oil on linen

John William Waterhouse, Psyche opening the golden box, 1903, oil on canvas

John William Waterhouse, The crystal ball, 1902

John William Waterhouse, The Danaides, 1903, oil on canvas

John William Waterhouse, Circe individuosa, 1892, oil on canvas

Vincent van Gogh,

Vincent van Gogh, Boerin met een kind op haar schoot, 1885, oil on canvas

Vincent van Gogh, Knotberken, 1884, oil on canvas

Vincent van Gogh, Verger avec cyprès, 1888, oil on canvas

Vincent van Gogh, Souvenir du jardin à Etten (femmes d'Arles), 1888, oil on canvas

Vincent van Gogh, Irises, 1889, oil on canvas

Vincent van Gogh, l'Homme est en mer, oil on canvas

Vincent van Gogh,

Vincent van Gogh, l' Église d'Auvers-sur-oise, 1890, oil on canvas

Vincent van Gogh, Chemin de campagne en Provence, 1890, oil on canvas

Evelyn De Morgan, Ariadne at Naxos, 1877

Evelyn De Morgan, Naomi and Ruth, 1887, oil on canvas

Evelyn De Morgan, The garden of opportunity, 1892, oil on canvas

Evelyn De Morgan, Eos, 1895, oil on canvas

Evelyn De Morgan, The storm spirits, ca1900, oil on canvas

Evelyn De Morgan, The gilded cage, ca1919, oil on canvas

Evelyn De Morgan, The love potion, 1903, oil on canvas

Evelyn De Morgan, The hourglass, 1904-05, oil on canvas

Evelyn De Morgan, Queen Eleanor and fair Rosamund, oil on canvas

Ramón Casas, 1866-1932, Plein air, ca1890-91, oil on canvas

Laureà Barrau, 1864-1957, Solitude, 1891, oil on canvas

Frederick McCubbin, A ti-tree glade, 1897, oil on canvas

Charles Conder, 1868-1909, Herrick's blossoms, 1888, oil on cardboard

Charles Conder, Centennial choir at Sorrento, oil on panel

Arthur Streeton, 1867-1943, Golden summer, Eaglemont, 1889, oil on canvas

Arthur Streeton, Sunlight sweet, Coogee, 1890

Arthur Streeton, Saint Paul's and the river, 1918, oil on canvas

Arthur Streeton, The three gums, oil on canvas

Tom Roberts, Coming south, 1886, oil on canvas

Tom Roberts, Slumbering sea, Mentone, 1887, oil on canvas

Tom Roberts, Boat on beach, Queenscliff, 1887, oil on canvas

Tom Roberts, Lily Stirling, 1890

Tom Roberts, Hutt Valley, 1900, oil on panel

Tom Roberts, Sharing Shed, Newstead, ca 1894, oil on panel

John Singer Sargent, The daughters of Edward Darley Boit, 1882, oil on canvas

John Singer Sargent, Carnation, Lily, Lily and Rose, ca1885, oil on canvas

John Singer Sargent, El jaleo, 1882, oil on canvas

Max Klinger, Eine Gesantschaft, 1882, oil on wood

Max Klinger, Beethoven, 1902, marmor

Max Klinger, Endführung (series 'A glove'), 1881, etching and aquatint in black on chine collé

Max Klinger, Das Urteil des Paris, 1885-87

Max Klinger, Die neue Salome, 1987-88, painted plaster

Max Klinger, Die blaue Stunde

Georges Seurat, Le raincy, ca1882, oil on canvas

Georges Seurat, Étude pour une baignade, 1884 and 1887, oil on canvas

Georges Seurat, Plage Le Bas Butin à Honfleur, 1886, oil on canvas

Georges Seurat, Un dimanche après-midi à l'île de la Grande Jatte, 1884, oil on canvas

Georges Seurat, Le chahut (The can-can), 1889, oil on canvas

Georges Seurat, Les poseuses, 1887

Georges Seurat, Cirque, 1891, oil on canvas

Childe Hassam, View of Venice, ca1883, oil on canvas

Childe Hassam, In the park, ca1889-90, oil on panel

Childe Hassam, The goldfish window

Childe Hassam, Copley Square, 1886, watercolor on paper

Childe Hassam, Le crépuscule, ca1888-93, oil on canvas

Childe Hassam, April, The green gown, 1920, oil on canvas

George Inness, Apple Blossoms, 1883, oil on canvas

In 1859 trouwde hij met een kleindochter van de derde graaf van Egremont, vestigden zij zich in Hillhouse in Cawthorne, ze kregen een dochter. Hij liet een huis bouwen nabij Cobham, Sandroyd, voltooid in 1861. Het had twee ateliers verbonden met een wachtkamer en een kleedkamer voor modellen. Burne-Jones was er in de jaren 60 een frequente bezoeker. Het was de bedoeling er zijn chronische astma te verbeteren, toen dat niet lukte bracht hij winters door in Florence. In de zomer verbleef hij aanvankelijk in het huis van Burne-Jones, later in The Elms, een huis dat hij deelde met Augustus Egg. In 1867 stierf hun dochter op zevenjarige leeftijd aan roodvonk, zij werd begraven in Florence.

Zijn familie accepteerde zijn beroep als schilder, maar noemden hem “arme Roddy” en vonden zij de andere schilders waar hij mee omging als “onconventioneel”. Hij exposeerde regelmatig in de Grosvenor Gallery. In 1880 vestigde hij zich definitief in Florence. Hij kocht Villa Nuti in Bellosguardo nabij Florence en bleef er wonen tot aan zijn dood. Hij kreeg er vaak bezoek van Evelyn de Morgan.

John Roddam Spencer Stanhope, The Shulamite

In de jaren 54, bij het luidop voorlezen voor elkaar, stootten ze op een transcriptie over de Prerafaëlitische broederschap en Rossetti. In datzelfde jaar stopte die genootschap als groep. Maar de inhoud boeide hen en het eerste dat ze zagen was een werk van Millais ‘Return of the dove tot the ark’ op een tentoonstelling in Oxford. In 55 trok Burne-Jones naar Londen en zag er werk van Millais en Madox Brown. Hij vond Rossetti de leidende figuur van de beweging. Met Morris en nog twee anderen bezochten ze kathedralen en gotische kerken in Frankrijk. Daar besloten Morris om architect te worden en Burne-Jones schilder, een moedige beslissing voor iemand die nog nooit geschilderd had.

Een exemplaar van een herdruk uit 1817 van Malory’s ‘Morthe d’ Arthur’, uitgegeven in 1485, zou een grote invloed hebben op hun verdere leven. Mogelijk had Morris het gekocht en aan Burne-Jones uitgeleend. Het lag aan de oorsprong van zijn facinatie voor de Arthur-mythe, met het nobele ridderschap en mystieke religie. Morris studeerde af en ging werken bij een neo-gotische architect, Burne-Jones brak zijn studie in Oxford af. In 56 trok hij naar Londen om Rossetti te ontmoeten en slaagde erin via contacten, waarbij een vriendschap van meer dan een kwarteeuw begon. Rossetti was 5 jaar ouder dan Burne-Jones, die 24 was, en nam hem als student om zijn onconventionele technieken te leren, tegelijk volgde Burne-Jones ook nog lessen bij J. M Leigh in historisch schilderen, plus nog twee andere kunstklassen. Op de tentoonstelling van de Royal Academy kon hij ook ‘The scape goat’ zien van Hunt, en ‘April love’ van Hughes. Hij leerde hen kennen naast ook Madox Brown en Millais, Ruskin en de dichter Robert Browning. Opdat Burne-Jones in zijn onderhoud kon voorzien, bezorgde Rossetti hem opdrachten, vooral brandglasramen. Brandglas werd zijn grootste bron van inkomen, en toen hij later een bekend schilder werd, zijn tweede grootste. Hij kreeg opdrachten van patroons en begon daardoor aquarellen, hij zou altijd evenveel aquarellen als olieverfschilderijen maken, vaak de twee voor hetzelfde onderwerp. Van terpentijn werd hij draaierig, maar waterverf legde hij dik op, vaak gemengd met goud.

Hun vriendschap werd nog versterkt toen hij samen met Morris, Hughes en anderen aan fresco’s werkte, vaak met geknoei, want niemand van hen kende de juiste techniek van fresco’s. Het raakte nooit af. Daarna werd hij ziek, hij werd opgenomen en verzorgd door de familie van Sara Prinsep, waar de schilder Watts een studio had en wiens werkwijze hij kon bestuderen. In 59 trok hij naar Italië met de zoon van Sara en nog anderen, ontdekte er de schilderkunst in Florence en Venetië. In 1860 huwde hij Georgiana Macdonald in Manchester. Ze wilden op huwelijksreis naar Parijs, Rossetti en Siddal waren hiervoor al vertrokken, hij werd echter ziek en zijn vrouw kon hem verplegen. Ondanks opdrachten had hij het financieel moelijk toen zijn vrouw en die van Morris zwanger waren. Siddal stierf en Rossetti begraafde zijn boek mee in haar kist, hun onderlinge vriendschap vervaagde hoewel die nooit helemaal stopte. In 1861 richtte Morris zijn bedrijf op die opdrachten bracht voor Burne-Jones, Rossetti, Brown en Webb. Burne-Jones’ zoon Philip werd geboren in 61, een jaar later gaven ze hun baby aan de familie om naar Italië te reizen met Ruskin. In 64 werd hij associé van de Old-Watercolour Society, ondanks vele protesten. Hij kreeg patroons bij, oa Leyland. Hij schilderde ook in Red House, het buitenverblijf van Morris, samen met de ganse vriendenkring. Morris wou het huis zelfs verbouwen opdat Burn-Jones er kon komen wonen, maar dat bleek moeilijk en toen hun tweede kindje al vroeg stierf verhuisden ze naar een rijwoning. In 66 kregen ze nog een dochter. Hij maakte kennis met de rijke Griekse familie Ionides en zo leerde hij Mary Zambaco kennen, een ‘stunner’ zoals ze de mooie vrouwen benoemden in de kring. Burne-Jones kreeg opdracht haar portret te schilderen en zo werd ze zijn favoriet model, en al snel zijn muse en zijn obsessie, ze begonnen een affaire.

Hij bracht met Georgina de zomer door in de omgeving van Oxford met vrienden, maar ondertussen werd hun gehuurd huis verkocht. Ze gingen wonen in The Grange, een groot maar versleten herenhuis, waar in de jaren 1740 een schrijver had gewoond. Bij de welkomfuif zakten ze door de vloer en in de studio eronder werden de afgewerkte en onafgewerkte schilderijen vernietigd. Zijn relatie met Zambaco vlamde hevig op maar bleek desastreus, ze dreigde met zelfmoord en zijn huwelijk was bijna gebroken. De affaire werd stopgezet, Burne-Jones begon relaties met verschilldende andere vrouwen, hij schreef veel passionele brieven naar Frances Horner, een patroonsdochter. Georgiana werd bevriend met de schrijver Eliot. Mogelijk bleven Burne-Jones’ relaties platonisch, maar niettemin bleef het huiselijk geluk op een laag pitje, ze kregen geen verdere kinderen, hadden meer een gescheiden leven en elk hun eigen interesses. In die periode schilderde hij mooie werken. Het werk ‘Phyllis and Demophöon’ werd uit de tentoonstelling bij de Old-Watercolour Society in 1870 weggehaald omwille van de naaktheid. Toen ze hem ook vroegen een andere schilder in de plaats te hangen, stapte hij uit het genootschap. Tegelijk schilderde Watts zijn portret en de werken van Burne-Jones toen tonen invloed van Watts. In 71, toen Morris Kelmscott Manor huurde, reisde Burne-Jones naar Italië, in 73 deed hij het nog eens over met Morris. Tot zijn vriendenkring hoorden schrijvers en actrices, evenals collega-schilders als Leighton en Alma-Tadema, die hij erg bewonderde, en Bastien-Lepage. Zijn kring strekte zich uit tot in politieke kringen. Zijn patroons namen toe waardoor hij qua onderwerpen geen compromissen hoefde te sluiten en zich kon overgeven aan zijn favorite thema’s. Hoewel hij weinig interesse had in het publiek tonen van zijn werk, liet hij zich in 77 overhalen om mee te doen aan een tentoonsteling in de nieuwe Grosvenor-gallerij, samen met Alma-Tadema, Millais, Leighton en Whistler. Zijn verbinding met de Aesthetic Movement, tentoonstellingen, reproducties en kopieën van zijn werken, maakten hem bekend. Hij hield zijn humor bij kritieken, toen een pottenbakker hem vroeg of hij een nieuw schilderij begonnen was, antwoordde hij: “Yes, I am going to cover that canvas with flagrant violations of perspective and drawing and crude inharmonious colour.” Onberoerd door kritiek en verschillend van zijn collega’s, zette Burne-Jones steeds verder door in zijn eigen specifieke stijl in de jaren 80 en 90, en werd hij beschouwd als de grootste schilder van de UK. Hij werkte jaren door aan een groot werk, ‘The last sleep of Arthur in Avalon’, zesenhalve meter lang, met een verhuis naar een andere studio inbegrepen, en maakte ook nog andere kolossale werken, waartoe hij in zijn studio-assistenten had aangenomen. Zijn oeuvre bevat tal van schilderijen, ontwerpen van brandglas, portretten, boekillustraties, decoratief werk (zoals de Graham piano), mozaïek voor de Amerikaanse bisschoppelijke kerk in Rome (postuum afgewerkt), en theaterdecors. Hij was tot zijn grote verbazing verkozen als associé van de Royal Academy. Hij stopte er al mee uit onvrede nadat hij er één keer had tentoongesteld. Met Watts en Alma-Tadema stelde hij tentoon in de in 1988 opgerichte New Gallery. Door de Paris Exposition Universelle werd Burne-Jones ontdekt door de symbolisten in Frankrijk. In 94 ontving hij een baronetschap. Hij stierf onverwacht in 1898. Georgiana had al zijn buien en uitzinnigheden doorstaan en na zijn dood schreef ze nog een tweedelige autobiografie over hem. Burne-Jones had al zijn privébrieven verbrand omdat hij het niet had voor een biografie, toch schreef ze discreet, warm en gevoelig en goed van inhoud, Maria Zambaco werd niet vermeld. Burne-Jones was heel gevoelig, brak onder stress en had sombere angstige buien, niettemin bekend voor zijn aangenaam gezelschap en grappen. Toen hij bekend was, bleef hij zijn vader en vroegere nanny onderhouden. Hij was bedeesd naar onbekenden, als ze zijn atelier bezochten verborg hij zich. Zijn kunst was een onophoudelijke zoektocht naar schoonheid, keuze tussen goed en kwaad, strijd voor het ideaal, ridderschap en hoofse liefde, Victoriaanse idealen maar zonder het materialisme.

Edward Burne-Jones, The feast of Peleus, ca1872-81, oil on canvas

Guillaume Vogels, Marsh in the sunlight, ca 1888, oil on canvas

Ferdinand Knab, Abendlandschaft, 1898

Marie bereidde haar werken zorgvuldig voor, met schetsen en tekeningen, zoals oude meesters. Volgens hun zoon was Félix jaloers op haar werk en weigerde bezoekers toe te laten. In 1890, uitgeput door de wrijving met haar man en ontmoedigd door gebrek aan interesse, gaf ze het schilderen op. Haar laatste werk was ‘De zoon en zus van de kunstenaar in de tuin van Sèvres’ in 90. Ze bleef een verdedigster van het impressionisme. Ze stierf in 1916 in Parijs. Er zijn 81 schilderijen en olieverfschetsen van haar bekend, 34 aquarellen en negen etsen, zonder de keramische werken.

Marie Braquemond, Les joueuses de jacquet, dit aussi la partie de jacquet, 1870-75, olieverf op doek

Hij was de zoon van een welgestelde familie in Bordeaux, zijn vader had fortuin gemaakt met de slavenhandel in Louisiana in de jaren 30. Zijn moeder was een Frans-Creoolse. Bertrand kreeg de bijnaam ‘Odilon’ naar Odile, de eerste naam van zijn moeder. Redon schilderde van kindsaf en op zijn tiende bekwam hij een tekenprijs. Zijn echte tekenopleiding begon op zijn vijftiende, maar zijn vader stond erop dat hij naar architectuur overging. Aan de École des Beaux-Arts slaagde hij niet in het ingangsexamen architectuur. Hij studeerde kort schilderen onder Gérôme. Terug in Bordeaux volgde hij beeldhouwen en leerde etsen en litho onder Bresdin. In 1870-71 was hij in het leger ingelijfd voor de Frans-Pruissische oorlog.

Na de oorlog verhuisde hij naar Parijs en werkte bijna uitsluitend in houtskool en lithografie, hij noemde zijn werken ‘noirs’. Hij begon zijn blad te bedekken met een ongelijke laag houtskool, waarna wat hij beschreef als het proces van imaginatieve projectie, voegde toe of gomde weg, figuren die verschenen, sugereerden andere ideeën en richtingen. Dit in navolging van Leonardo da Vinci of Alexander Cozens, samengaand met de opkomende belangstelling voor het onbewuste en de beginnende vlaag van spiritisme in Europa, vanaf 1853. Toen konden voor hem emoties het best met zwart worden uitgedrukt, ‘zwart is de meest essentiële kleur’. Zijn noirs waren voor hem een middel om zijn schaduwen en geesten te verwijderen. Belangstelling voor zwartwitte kunst begon toe te nemen. In de jaren 60 was er een etsenrevival, in 1872 hield de Dudley gallery een grote tentoonstelling met enkel zwartwitte werken, zowel de oorspronkelijke ontwerpen als de uiteindelijke productie. Het was zo succesvol dat er een jaarlijks vervolg kwam, zowel in Engeland als elders in Europa, bv Durand-Ruel ‘Expositon des ouvrages executés en noir et blanc’ in 1876, met 750 eigentijdse werken, van oa Corot, Fantin-Latour, Manet, Gustave Doré, Charles Waltner (de vriend van Redon uit de dagen in Jérôme’s studio).

Redon moest geen toegevingen doen in zijn onderwerpen dankzij zijn familie-eigendom in Bordeaux, sinds zijn vader’s dood in 1874. De wijngaarden van Peyrelebade brachten hem een maandelijkse toelage op. Midden de jaren 80 werd dat inkomen onvoldoende om rond te komen, en had hij opbrengst nodig van zijn werken. Toen maakte hij meer litho’s. Dumont kocht zijn werken, alsook eerder werk, en zorgde voor meer dan de helft van zijn totale inkomen. Voor zijn albums ontving hij 10 à 15 francs, die Dumont aan de prijs van 25 tot 50 doorverkocht. Toen hij mede dankzij hulp van Huysmans zijn werk kon exposeren, kende de regering hem honderd frank toe voor een solotentoonstelling, waarna hij uitgenodigd werd om te exposeren bij Les Vingt in 1886.

In 80 huwde hij een jonge Creoolse van Île Bourbon, ze kregen een zoon, Arï. In 78 bekwam hij enige erkenning door het werk ‘Guardian spirit of the waters’. Zijn eerste album met litho’s was ‘Dans le Rêve’ in 79. Redon was begonnen met een kleine solo-tentoonstellingin de bureau’s van ‘La Vie moderne’, in 1881, vervolgens in de Salons des indépendants en de 8ste en laatste impressionistische tentoonstelling in Parijs, en Les Vingt in Brussel. In de jaren 80 werd zijn kunst ook verbonden met de opkomende rage van het occultisme. De schrijver en kunstcriticus Sâr Péladan (Joséphin Mérodack Péladan) koos Redon, naast acht andere schilders, voor de eerste tentoonstelling van de Orde van de Rozekuisers. De criticus Melerio plaatste hem naast Cézanne, Gauguin, Van Gogh, Puvis de Chavannes, en de nabi’s, met Bonnard, Denis, Ranson, Roussel, Sérusier, Vuillard. Dezelfde Mellerio zag het impressionisme toen als deel van het etablishment, en zocht de avant-garde bij symbolisten en neo-impressionisten. Geoffroy plaatste Redon bij Bernard, Denis en Filiger en Sérusier, terwijl Denis hem zette bij Vuillard, Bonnard en de Valloton-groep, en tegenover hemzelf, Ranson en Sérusier. Echt bekend werd Redon pas toen in 84 de roman verscheen van Huysmans ‘À rebours’ over een decadente aristocraat die Redon’s tekeningen verzamelde. Ook in 1884, bij de inhuldiging van de Salon des indépentandants, ontmoette hij de schilder Schuffenecker (die een patroon werd) en Gauguin, die met hem tentoonstelden. In 1889 stelde Schuffenecker hem voor aan Emile Bernard, en zo leerde hij Mellerio kennen. In 1890 had Denis hem bij zijn cirkel gebracht van jonge symbolisten, die zich nabi’s of profeten noemden. Het vertrek van Gauguin naar Tahiti, en de dood van Van Gogh en Seurat maakten een gat in de leiding van de avant-gardeschilders, en velen leunden nu bij Redon aan.

Aurier had zijn symbolisme gezien als manifest tegen naturalisme, maar veel schrijvers en critici volgden hem daarin niet. Ze vonden dat naturalisme en symbolisme samengingen. Symbolisten vonden hun voorgangers in Goya en de symbolistische literatuur van Baudelaire, Mallarmé en Poe. Redon’s werk werd vergeleken met Dürer, Leonardo, Callot, Rembrandt en Goya. Emile Bernard schreef ‘Kunst is Redon’s passie, het bovennatuurlijke is zijn natuur.’ Téodor de Wyzéwa, een invloedrijke criticus van de symbolisten, beschreef de richting als ‘een soort emotionele en abstracte schilderkunst die niet investeert in de objecten door kleuren en lijnen weergegeven, maar als tekens van emoties.‘ (1886) Hij vond Whistler een voorloper, en vond zijn beschrijving typerend voor Redon, Moreau en Rops.

In 89 bracht Mallarmé hem in contact met Theo van Gogh, die de galerijen Boussod en Valodon in Parijs had. Theo kocht het werk ‘In heaven’ voor zichzelf, ondanks de afkeer die zijn broer Vincent had voor het werk van Redon. Voor de tentoonstelling van Les vingt leende Redon dat werk terug van Theo en kon er op die manier mee uitpakken. Na de dood van Vincent gingen de twee gallerijen in andere handen over, zij hadden geen interesse meer voor Redon.

In de jaren 90 maakte Redon geen noirs meer, maar werkte in pastel en olieverf. Hij stelde tentoon met de nabis bij Durand-Ruel. Charles Morice, over de tentoonstelling Les XX in 1894, plaatste Redon, samen met Gauguin en Maurice Denis, tot de groep van schilders die gepassionneerd toegewijd zijn tot het nastreven van expressie door middel van symbolen, een alternatief op de oudere impressionisten. Albert Aurier gebruikte de term ‘symbolisme’ voor het werk van Gauguin, ideeïstisch (in tegenstelling tot idealistisch), via vormen, tekens en objecten die het idee vertegenwoordigen, met als voorlopers Moreau, Puvis de Chavannes, en de prerafaëlieten. Vanaf 1892 werd de term symbolisme ook gebruikt voor andere schilders. Met het recht om te dromen, de rug toekerend aan het puur materialistische.

Redon toonde zijn werken in een occulte boekenwinkel, en liet een belangrijk werk publiceren met schrijvers en schilders die met het occultisme geassocieerd werden. Hij verkocht veel werk via occulte kringen. Toch wou hij zich niet teveel associëren met de occultisten. Hij vermeed ‘mystieke’ onderwerpen en plaatste de spirituele waarde in lijn, kleur en licht. Rochefoucauld werd een belangrijke patroon van Redon, samen met Denis hielp hij met organiseren en financiëren bij Durand-Ruel in 1899, een hommage aan Redon van de jonge nabi’s, neo-impressionisten en ‘coloristen’ en leden van de Rose+Croix.

Toen hij geïnterviewd werd over zijn weigering om deel te nemen aan de tweede tentoonstelling van de Rose+Croix, antwoordde Redon dat zij het leven vergeten en steriel dreigen te zijn, ‘ik hou van het leven, bovenal van de natuur’. Hij vond de cultus te artificieel, te idealistisch, te mystiek, vooral hoe de Rose+Croix van leer trok tegen het realisme in literatuur en kunst. Toch liet hij pastels, tekeningen en litho’s zien op de ‘Librairie de l’art indépendant’ van de occulte Edmond de Bailly in 1893. De winkel van deze theosofist was een centrum van de occulte avant-gardekunst, hij gaf occulte magazines uit, het bekendste ‘Le Lotus bleu’. De winkel was ook opslagplaats, publicatiehuis en tentoonstellingshal. Daar ontmoetten velen elkaar, Huysmans, Hérold, Mallarmé, Debussy, Satie, Toulouse-Lautrec en Félicien Rops, ea. Vele van zijn vrienden en patroons waren in deze cirkels, en veel van Redon’s werk reflecteerden hun ideeën. Hij was niet zo onafhankelijk van de rage als hij zelf wou geloven.

Christelijke thema’s zijn weinig te vinden in zijn werken, toen het opkwam was het beperkt tot het gezicht van Christus. Boeddhisme, hindoeisme en japonisme hebben hem meer geïnspireerd, alsook het werk van Schuré over de klassieken. Hij schilderde ‘De dood van de Boeddha’ ca 1899, ‘De Boeddha’ in 1906, Jacob en de engel in 1905, ‘Vaas met Japanse krijgsheer’ in 1905. Zijn reeks van 17 panelen voor de eetzaal van baron De Domecy in 1900-1901 was zijn overgang naar meer abstract werk. Takken, bladeren, bloemen of bloemblaadjes, vlinders, zonder horizon. Ze zijn duidelijk beïnvloed door de Japanse kunst van opgevouwen kamerschermen. In 1903 kreeg hij een Légion d’Honneur, een catalogus werd uitgegeven met zijn litho’s en etsen, in 1913 mocht hij deelnemen aan de ‘International Exhibition of Modern Art’ in New York, Chicago en Boston, spottend de ‘Armory show’ genoemd.

Odilon Redon, Arcade gothique - Femme cueillant des fleurs, 1905

In 74 trok hij naar Parijs voor de rest van zijn leven. Hij leerde impressionisten kennen na hun eerste groepstentoonstelling, en nam deel aan vier van hun latere, in 79, 80, 81 en 86. Hij was bevriend met Degas en bewonderde Cassatt en Renoir. Naast zijn schilderijen tekende hij ook illustraties voor modebladen. Begin jaren 90 begon hij ook met pastels. Zijn bekendheid en zijn inkomen namen toe doordat Durand-Ruel zijn werken tentoonstelde in de US. Zijn bescheiden succes hield aan tot aan zijn overlijden in 1917.

Federico Zandomeneghi , Conversazione interessante, 1895, oil on canvas

Marie Spartali was het oudste kind van een rijke koopman, directeur van ‘Spartali & Co’ en Grieks consul-generaal van 1866 tot 79. In 28 was hij naar Londen verhuisd en trouwde met de dochter van een Griekse koopman. Ze woonden in Londen en op het eiland Wight. Haar vader gaf vaak tuinfeesten en nodigde opkomende schilders en schrijvers uit.

Spartali ontmoette in 70 de Amerikaanse journalist, fotograaf en schilder William Stillman. Ze huwden tegen de wil van haar vader in, wat een nooit helende breuk met haar vader veroorzaakte. Omdat hij voor The Times werkte, verdeelden ze hun tijd tussen Londen en Florence (78-83), later Rome (89-96). Ze kregen drie kinderen, hij had er al drie van zijn vorig huwelijk. Zij, Zambaco en Coronio waren toen in de kunstwereld bekend als ‘de drie gratieën’. Bij de Griekse zakenman Ionides ontmoette ze Whistler en Swinburne. In 64 stelde Whistler haar voor aan Dante Gabriel Rossetti. Ze poseerde voor hem en omdat ze wou leren schilderen verwees hij haar naar Ford Madox Brown. Ze had vijf jaar een hechte relatie met hem, met veel correspondentie. In 1870 besloot ze professioneel schilder te worden. Rossetti prees haar vermogen om emoties te leggen in haar figuren. Toen in 73 haar dochter en haar zus ziek waren, stopte ze een tijd met schilderen. Madox Brown vermoedde dat jaloezie van haar man de werkelijke oorzaak was. Toen ze in Florence woonde bleef ze corresponderen met de PRB en met Rossetti, die haar liefde voor Dante deelde. De onderwerpen die ze schilderde waren vrouwenfiguren, scènes van Shakespeare, Petrarca, Dante, Boccaccio en Italiaanse landschappen. Ze exposeerde in de Dudley Gallery, de Grosvernor Gallery, de New Gallery, de Royal Academy, verschillende galerieën in het oosten van de US, en in het Palace of Fine Arts op de World’s Columbian Exposition in Chicago in 1893. Ze overleed in 1927, vier dagen voor haar 83ste verjaardag.

Marie Spartali Stillman, The enchanted garden, 1889

Crane was de zoon van een portretschilder en miniaturist, en de dochter van een welvarende moutmaker. Zijn oudere broer Thomas maakte ook illustraties, zijn zus Lucy was een bekende schrijfster. Hij bestudeerde de prerafaëlieten en was een ijverige leerling van schilder en criticus John Ruskin. Hij leerde houtsnijden bij Linton van 59 tot 62. Hij was een bewonderaar van de Italiaanse renaissance en de Elgin-marmers in het Britisch Museum (Griekse kunst). Hij bestudeerde Japanse houtdrukken en imiteerde methodes in een reeks speelgoedboeken, die mode werden. Vanaf 1880 raakte hij via William Morris nauw verbonden met de socialistische beweging. Net als Morris wou hij kunst in alle klassen brengen, met veel ontwerpen voor huisdecoratie. Als lid van de Socialist League maakte hij de omslagillustratie voor hun manifest in 1885. Wekelijks maakte hij cartoons voor Justice, Dommonweal en The Clarion. Van 1888 tot 1889 was hij de leider van de Arts and Crafts Exhibition Society, die hij mee had opgericht. Hij was vicevoorzitter van de Healthy and Artistic Dress Union, een beweging vanaf 1890 die loszittende kledij promootte, in tegenstelling tot ‘stijfheid, strakheid en gewicht’. Hij illustreerde het pamflet ‘How to Dress Without a Corset’. Hij werkte ook voor libertaire uitgevers, oa Liberty Press en Freedom Press. Hij ontwierp de voorgevel van ‘The Bomb Shop’, een linksradikale boekenwinkel van Henderson.

Toen hij in 91 voor het eerst werken tentoonstelde in de US stelde hij op een anarchistische bijeenkomst in Boston dat de vier veroordeelden in de Haymarket-affaire ten onrechte waren gedood. Het bloedbad van Haymarket draaide om een bomaanslag op 4 mei 1886 op een vreedzame betoging van stakende arbeiders, door de bom en doordat agenten het vuur openden waren zeven agenten gedood en minstens vier burgers. Acht anarchisten werden voor de aanslag aangeklaagd, één had mogelijk een bom gemaakt, twee van de acht waren aanwezig in Haymarket. Zeven werden ter dood veroordeeld en één kreeg 15 jaar. Eén pleegde zelfmoord in de gevangenis en twee werden omgezet in levenslang. Vier werden gehangen in 87. De anderen kregen gratie van gouverneur Altgeld die het proces bekritiseerde. De affaire was de oorsprong van 1 mei als internationale dag van de arbeid. In de publieke opinie werden de verdachten gezien als samenzweerders en terroristen. De financiële steun voor Crane werd teruggetrokken en alle diners afgeschaft. In de pers verdedigde Crane zich dat hij enkel zijn mening van onschuld had geuit. Crane had eerder al openlijk kritiek geuit op de Britse regering voor de tweede Boerenoorlog en zich aangesloten bij het Stop-The-War-Committee.

In 71 trouwde hij met borduurster Mary Frances Andrews, ze gingen twee jaar op reis naar Italië. Ondertussen werden zijn illustraties in Engeland gepubliceerd. Ze kregen drie kinderen, ze gaven graag kostuumfeesten.

Zijn schilderijen werden regelmatig tentoongesteld in de Grosvernor Gallery, later in de New Gallery, oa zijn ‘Neptune’s horses’ in 1893. In 1882 was hij verkozen tot lid van de Institute of Painters in Water Colours, hij trok eruit in 86, twee jaar later was hij bij de Water Colour Society (88), artistiek directeur van Reading College, in 98 korte tijd directeur van de Royal College of Art. Hij maakte in 87 ontwerpen voor muurschilderingen. In 94 werden de muurschilderingen stopgezet nadat ontdekt was dat de gasverlichting de verf aantastte. In 1900 had het museum voor toegepaste kunsten van Boedapest een retrospectieve georganiseerd. Tegelijk reisde hij Hongarije af naar traditionele kunst.

Eind 1914 ging zijn vrouw op rustkuur in Kingsnorth, maar pleegde zelfmoord bij een tragisch treinincident. De jury van de lijkschouwer oordeelde dat het om een tijdelijke krankzinnigheid ging. Drie maand later overleed Crane.

Walter Crane, La Primavera, 1883, oil on canvas

Louis-Auguste-Albert Dubois werd geboren in Parijs, kort nadien verhuisden ze naar Toulouse. In 67 studeerde hij af aan de École Impériale Militaire in Saint-Cyr en bleef de rest van zijn leven legerofficier. Hij vocht mee in de Frans-Duitse oorlog en was een tijd krijgsgevangene in Westfalen. In 1879 of 1870 werd hij benoemd tot lid van de ‘Légion de la Garde Républicaine’ in Parijs. Als schilder was hij volledig autodidact en toch accepteerde de Parijse Salon in 77 één van zijn stillevens, in 79 nog een. Vanaf zijn aanstelling in Parijs, als kapitein en commandeur bij de gendarmes, werd hij wat experimenteler en daardoor door de Salons afgewezen. Hij probeerde zijn artistieke activiteiten in het leger te verbergen door zijn naam te verhullen, en voegde daar ‘Pillet’ aan toe, de vrouwennaam van zijn moeder. Zijn werk ‘Enfant mort’ (81), werd op de Tuilerieën tentoongesteld in 84, Émile Zola zag het en inspireerde zich voor zijn boek ‘L'Œuvre’ uit 86, over een schilder die zich gedwongen voelt een schilderij te maken van zijn overleden kind. (De Tuilerieën was een eenmalige tentoonstelling in het kader van de Salon des Refusés.) Hij ontmoette er andere schilders en samen met Seurat, Signac en Odilon Redon werden ze de grondleggers van de Société des Artistes Indépendants in 1884. Hij was de drijvende kracht achter deze beweging.

De Société des Artistes Indépendants wou een platform bieden aan opkomende kunstenaars en de vrijheid van artistieke expressie bevorderen. Zijn betrokkenheid beperkte zich niet tot de kunst, hiij was ook een overtuigd anarchist en geloofde in een samenleving zonder onderdrukkende hiërarchieën. Zijn idealen van vrijheid en gelijkheid weerspiegelen zich in zijn werk. Kunst was voor hem een middel om zijn politieke en sociale idealen te promoten. In enkele dagen had hij het radicale kader van de nieuwe beweging bedacht, die jury’s en prijzen afschafte, en het geld van de verkoop gelijk verdeelde onder de deelnemende kunstenaars. Hij exposeerde reeds op hun eerste tentoonstelling in 84, waar Seurat en Signac elkaar ontmoetten. De daaropvolgende maanden liet Seurat zijn groot werk zien dat in de maak was, ‘Zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte’ en het was daar dat Dubois-Pillet, Signac en Pissarro vervoerd werden door de nieuwe techniek. De loyalisten van Monet noemden het ‘vliegenvlekjes’. Degas noemde Dubois-Pillet de ‘werker in petit-point’ en grapte dat zijn naam zaagsel betekende, “Ce qui fait le mieux du pointillisme, c’est du bois-pilé” (vermalen hout).

Pointillisme was vaak gericht op intense kleuren in natuurlijk licht, waardoor de favoriete onderwerpen landschappen waren, stadszichten, zeezichten of rivierzichten. Sommige van zijn werken zijn pointillistisch met ‘fotografische’ precisie.

Het was ook Dubois-Pillet die hen promootte en adviseerde en hen in contact met kunsthandelaars en critici bracht, zoals Petit en Fénéon. Zijn studio-appartement bleef in de beginjaren het officiële hoofkwartier van de neo-impressionistische beweging. Hij organiseerde regelmatig diners waar schilders en schrijvers elkaar konden ontmoeten en hij leende hen ook geld, ondanks zijn bescheiden inkomen. Seurat was daarentegen nooit een drijvende kracht, en Dubois’ nauwkeurigheid overtrof die van Seurat. Hij en Signac waren ook de eersten die monochromatische tekeningen maakten met enkel stippen.

In 1886 kreeg hij orders van het leger om niet langer meer tentoon te stellen, en zich te distantiëren van ‘Les Indépendants’. Daar trok hij zich niets van aan. Hij nam deel aan de tentoonstellingen van Les Indépendants, plus een tentoonstelling in Nantes in 86 en bij Les XX in Brussel in 1888 en 89. Zijn enige solotentoonstelling was in 88 op de kantoren van het Franse symbolistische tijdschrift Revue Indépendante. Sommige pointillistische tekeningen werden in 87 gepubliceerd in La Vie Moderna. Dubois-Pillet en Louis Hayet waren de schilders die het meest met de wetenschappelijke kant van het pointillisme bezig waren. Aan de hand van de ontdekking van Thomas Young van de drie kleurenreceptoren in het oog, bedacht Dubois-Pillet een kleurentheorie die hij de passage noemde.

Eind 89 werd hij overgeplaatst naar een post als commandant van de gendarmerie in Le Puy-en-Valay, 400 km ten zuiden van Parijs, wellicht omdat hij zijn artistieke activiteiten niet had willen beperken. Daardoor zijn kerken en landschappen van de Auvergne zijn laatste werken. Hij stierf er in 1890 op 43-jarige leeftijd aan een uitbraak van de pokken. Het jaar erop werd door Les Indépendants een herdenkingstentoonstelling georganiseerd door Signac, met 64 werken van hem. Het grootste deel van zijn werk werd later door een brand verwoest.

Albert Dubois-Pillet

Hij exposeerde in Florence. Samen met Discanno exposeerde hij ook bij zijn vroegere buurvrouw in Turijn in 67 en verkocht er werken. In 67 verhuisde hij naar Parijs en sloot een contract met kunsthandelaar Goupil, waarin hij zich bond om verkoopbare genrestukken te produceren. Hij werd bekend op de Salon en keerde terug naar Italië, waar hij zich vrij voelde om plein air te schilderen, oa diverse zichten op de Vesuvius. In 72 keerde hij terug naar Parijs (niet langer onder contract) en had succes op de Salon met het werk ‘Che freddo’ (het is zo koud) uit 74. Ook in dat jaar werd hij door Degas uitgenodigd te exposeren op de eerste impressionistententoonstelling bij de fotograaf Nadar. Degas was toen al bevriend met Italiaanse schilders zoals Signorini, Boldini en Zandomeneghi. De Nittis werd niet door alle impressionisten geaccepteerd en nam niet deel aan hun daaropvolgende tentoonstellingen. In een reis naar Londen maakte hij impressionistische werken en in 75 begon hij ook met pastels. Terug in Parijs werd zijn huis een favoriete ontmoetingsplaats voor schrijvers en schilders. Hij maakte pastelportretten van De Goncourt, Zola, Manet en Duranty. Hij gaf de voorkeur aan pastel voor zijn grootste werken, zoals het drieluik ‘Races at Auteuil’ (81). De Nitis stelde 12 schilderijen tentoon op de Exposition Universelle van 78 en kreeg daarvoor een gouden medaille. Hij ontving ook het Légion d’honneur. Op 38-jarige leeftijd stierf hij plots aan een beroerte in Saint-Germain-en-Laye. Zijn vrouw, Gruvelle, schonk zijn werken aan de stad Barletta.

Giuseppe De Nittis, Sulla panchinaagli Champs-Élysées, 1875, oil on canvas

In 1850 trok het gezin naar Peru voor zijn vaders journalistieke carrière die echter onderweg stierf. Een oudoom, die later president zou worden, ontfermde zich over Aline. Toen genoot Paul een rijke opvoeding, met kindermeisjes en bedienden. Zijn familiementoren verloren echter de politieke macht in de burgeroorlog van 1854. Aline keerde naar Frankrijk terug, vestigde zich als naaister in Parijs en liet Gauguin achter in Orleans, bij de grootvader aan vaders kant. Na een katholieke kostschool werd Gauguin naar de school voor de marine gestuurd, later werd hij assistent-piloot bij de koopvaardij, drie jaar later was hij bij de marine. In 71 trok hij naar Parijs en kreeg van een familievriend een baan als effectenmakelaar. Dit deed hij elf jaar en verdiende ongeveer 30000 frank per jaar, met daarbij transacties op de kunstmarkt. In 82 stortte de Parijse beurs in en kromp de kunstmarkt. Zijn inkomen slonk drastisch en toen besloot hij voltijds schilder te worden. In 73 trouwde hij met Mette, zij kregen vijf kinderen. In 84 verhuisden zij naar Kopenhagen, als dekzeilverkoper had hij er geen succes. Ze leefden van Mette’s inkomen, ze gaf Frans aan diplomaten. Ze gingen na elf jaar uit elkaar, hij zag haar laatst in 91 en zij brak definitief in 94.

Gauguin was beginnen schilderen toen hij effectenmakelaar was. Hij werd bevriend met Pissarro en ging bij hem op zondag schilderen, hij werd er bevriend met Schuffenecker, ook een makelaar die schilder wou worden. Gauguin schilderde ook af en toe met Cézanne. Bij de crash van de beurs in 82 kromp de kunstmarkt en Durand-Ruel stopte met kopen van werk van diverse schilders. Gauguin leefde aanvankelijk armoedig in Parijs en nam diverse baantjes aan. Hij verwierp minachtend het pointillisme van Seurat en brak met Pissarro. In 86 bracht hij de zomer door in het goedkope Pont-Aven. Daar had hij onverwacht succes bij nieuwe jonge kunstenaars en leerde er Laval kennen. Gauguin imiteerde bewust de naïeve stijl van de Engelse illustrator Caldecott in zijn Bretoense taferelen. Na Panama en Martinique deed hij een tweede bezoek aan Pont-Aven met Bernard, Laval, Schuffenecker en anderen. In 89 werd hij gevraagd deel te nemen bij Les XX. Via volkskunst, japonisme en het werk van Bernard was hij tot zijn stijl gekomen in kleurvlakken met opvallende contouren en weinig perspectief.

In 87 was hij met Laval naar Panama getrokken, werd er bankroet en ging als arbeider voor de aanleg van het Panamakanaal werken. Hij werd er dodelijk ziek en behandeld voor gele koorts en malaria. Later brachten Laval en hij hun tijd door in op het Caraïbische Martinique, toen Frans. Hij leefde er in een hut en kreeg dysenterie en moeraskoorts. Zijn schilderijen werden in Frankrijk tentoongesteld in de galerie van kleurenhandelaar Arsène Poitier. Zijn werk werd bewonderd door Vincent en gekocht door Theo van Gogh. Vincent en hij werden vrienden, ze correspondeerden veel. In 88 woonde hij 9 weken samen met Vincent in Arles, hun relatie werd gespannen nadat Vincent in het ziekenhuis was opgenomen, ze zagen elkaar nooit weer, maar bleven wel cooresponderen. Gauguin had ook grote waardering voor Degas, die zijn stijl beïnvloedde, en bleef met hem bevriend tot zijn dood. Degas kocht werk van hem en overtuigde daarvoor ook Durand-Ruel. In 93 hielden zij een Durand-Ruel-tentoonstelling, met ook werk van Monet, Renoir en Pissarro. Degas kocht twee werken op Gauguin’s veiling om zijn reis naar Tahiti mee te financieren.

In 91 had Gauguin een succesvolle veiling in Hôtel Drouot in Parijs, met ook nog een banket en benefietconcert had hij fondsen voor zijn reis. Na zijn laatste bezoek aan vrouw en kinderen trok hij naar Tahiti in 91. Na 3 maand in Papeete trok hij naar Papeari en woonde er in een inheemse bamboehut. Hij maakte er zijn schilderijen over het Tahitiaanse leven, met vele van zijn mooiste werken. Hij was gefascineerd door de beschrijvingen van de Ariori-samenleving en hun god Oro. Hij stuurde negen werken naar zijn mecenas, De Monfreid, een vriend van Schuffenecker. Ofschoon hij er slechts twee verkocht en de aandacht naar de werken van de overleden Vincent ging, wou hij terugkeren naar Frankrijk met 70 werken. Hij had in Tahiti ziektes opgelopen, waaronder wellicht cardiovasculaire syfillis. In zijn reisverslag vertelt hij van zijn huwelijk met een dertienjarige inheemse vrouw, Teha'amana. Hij vertelt dat zij erg jaloers was als hij andere meisjes opzocht. Een dergelijk huwelijk was in Europa niet van tel, bij de oorspronkelijke bevolking was het voor status en inkomen. Gauguin had hierdoor volop toegang tot locaal voedsel en sexuele relaties. In 92 was zij zwanger van hem. In 93 verliet hij Tahiti en zag vrouw en kind niet meer terug. Bij zijn tweede bezoek aan Tahiti wou Teha'amana niet meer met hem samenleven, ze huwde met een man van Tahiti en kreeg nog twee kinderen. Op het schilderij Merahi metua no Tehamana (Tehamana Has Many Parents, or The Ancestors of Tehamana) van 1893, olieverf op jute canvas, is zij christelijk gekleed, en niet met de traditionele paréo, een kleed dat zij op diverse manieren rond zich wikkelden. Zij toont een typische waaier zoals ze daar nu nog worden gebruikt. De hiërogliefen vond hij zelf uit.

Terug in Frankrijk bleef hij Tahitiaanse onderwerpen schilderen. Bij een Durand-Ruel-expositie in 94 kon hij 11 van de 40 werken verkopen aan hoge prijs. Hij kleedde zich Polynesisch, hield er een Salon en had een affaire met de jonge tiener Annah le Javanaise. Hij verloor het mecanaat van Durand-Ruel. Er kwam nog een veiling bij Drouot, maar zonder succes. In 95 regelde Carrière voor hem een goedkope reis naar Tahiti, hij keerde nooit meer terug. Ook in 95 was de diagnose van zijn ziekte syfillis.

Gaugain had bij zijn tweede verblijf in Tahiti een goed leven in de buurt van Papeete met steun van vrienden en weldoeners, met een kantoorbaan in 98 en 99, waarbij hij een grote studio bouwde in een rijke wijk. Hij hield er een stal en een paard. Hij nam deel aan de lokale politiek, tegen de koloniale regering in, en had er een eigen krant, met grove aanvallen op de gouverneur en de ambtenarij. Hij maakte toen vooral houtsnijwerk. Toen hij het schilderen hervatte, keerde hij terug naar het christelijk symbolisme, dat maakte hem geliefd bij de kolonisten.

In 97 overleed zijn dochter Aline tot zijn groot verdriet. Hij moest zijn huis verlaten omdat het land was verkocht. Met een banklening bouwde hij een nog extravaganter huis, maar kon zijn lening niet afbetalen. Een open fractuur uit Frankrijk genas nooit goed, hij had zweren langs zijn benen die worden aanzien als de voortgang van syfillis. Hij voltooide zijn groot werk ‘Waar komen we vandaan? Wat zijn we? Waar gaan we naartoe?’ en probeerde daarna zelfmoord te plegen met een grote hoeveelheid arsenicum, een medicijn dat hij voor eczeem had gekregen, hij werd ziek maar overleefde. Het werk werd in de galerie van Vollard tentoongesteld en verkocht voor 2500 frank (met commissie van 500 frank). Door een overeenkomst met Vollard kreeg hij een maandelijks voorschot op zijn werk, alsook het materiaal, en leefde welgesteld. Hij had een relatie met de dochter van de buren, Pau'ura, toen veertien, en kreeg er twee kinderen bij, één stierf na een paar dagen. In zijn werk 'Bé bé (Pēpe), The Nativity' (1896) ligt zij verslagen in het bed, de baby naast zich bij een andere vrouw met zwart hoofddeksel, symbool van de dood, daarachter een engel met groene vleugels. Op de achtergrond het christelijke geboorteverhaal, rond het hoofd van Pau'ura en dat van de baby een halo. Pau'ura voedde het andere kind verder op, toen ze niet mee wou met Gauguin naar de Marquesas-eilanden, te ver weg van haar familie. Gauguin hoopte op de Marquesas-eilanden een primitievere samenleving te vinden, maar ving bot. Daar waren de westerse ziektes net het ergst, waaronder tuberculose. De bevolking was er van 80000 gedaald tot 4000. Het bewind was er onder missionarissen en een gendarmerie, die de bevolking uitbuitte. Hij had zich in 91 gevestigd in de hoofdstad Atuona, medisch was hij afhankelijk van een Vietnamese balling zonder opleiding, en een protestantse dominee die wel geneeskunde had gestudeerd, ze werden zijn vrienden. De bisschop was hem aanvankelijk goed gezind omdat hij journalistisch de katholieke kant in Tahiti had gekozen. Samen met twee plaatselijke timmerlieden bouwde hij er een huis, een van de weinige die de cycloon zou overleven. Daar ontving Gauguin veel vrienden in het begin.

De staatsfinanciering voor missionarissen werd stopgezet in 1901, maar door Gauguin werd scholing enkel verplicht binnen een straal van vier kilometer, wat hij zijn reddingsproces noemde. Talloze tienermeisjes werden van school gehaald. Eén hiervan, een veertienjarige dochter van inheemsen, werd zijn vahine, Vaeoho (ook Marie-Rose genoemd). Het jaar daarop kregen ze een dochter. In november woonden ze met een kok, twee bedienden, een hond en een kat. Na de periode van feesten werd hij artistiek weer actief. Hij schreef dat het daar gemakkelijk was om veel modellen te vinden, in Tahiti werd dat moeilijk. Omwille van Vollard’s cliënteel schilderde hij vooral landschappen, stillevens en figuurstudies, niet meer het verloren-paradijsthema. Toen in 1902 de gouverneur van Frans-Polynesië, Petit, op bezoek kwam, was Gauguin woordvoerder van de kolonisten omwille van het onrechtvaardige belastingsstelsel. Petit weigerde om de schilder te zien. Gauguin’s kreeg steeds meer pijn van zijn wonden en diende morfine te nemen, maar schakelde over op laudanum, uit schrik voor verslaving. Zijn zicht verminderde. Zijn vahine was zeven maand zwanger en trok voor de bevalling naar haar familie, ze keerde nooit terug. Hij had steeds meer ruzie met de bisschop, zijn goederen dreigden in beslag genomen te worden. Hij schreef een goed gedocumenteerd essay over kunst en kritiek, Racontes de Rapin, dat werd echter niet gepubliceerd. Als gevolg van een schipbreuk waren er voor drie maand geen voorraden. Hij schreef een autobiografie ‘Avant et après’ over zijn leven op Tahiti. Ook dat werd niet gepubliceerd, de rechten gingen naar Mette na zijn dood. Omdat Gauguin zijn beklag had gedaan over een gendarme die voor de inboorlingen had gekozen in een zaak van dronkenschap, werd hij aangeklaagd voor weerspannigheid tegen een gendarme en kreeg 500 frank boete plus drie maand gevangenis, hij tekende beroep aan in Papeete. Hij was toen heel zwak en was terug begonnen met morfine. Zijn buurman trof hem dood aan met een lege fles laudanum naast zijn bed. Mette verkocht zijn werken op een veiling voor 4000 frank, waaronder een werk voor 150 frank, ‘Maternité 2’ in 2004 verkocht door Sotheby voor meer dan 39 miljoen dollar. Gauguin liet minstens zeven kinderen na, drie waren al gestorven.

“Het witte paard” (1898) is een goed voorbeeld van het paradijselijk leven waarop hij had gehoopt, maar nooit had gevonden, met mens en natuur in harmonie. De diverse gezichtspunten vloeien in elkaar over, zonder horizon, en de kronkelende vormen, niet enkel van de takken maar ook in de contouren van het paard, zijn ontleend aan de Japanse prentkunst. Het paard schilderde hij aan de hand van oude foto’s, oa van het partenon. Het paard kwam niet zoveel voor op het eiland, ingevoerd door het Westen, en een wit paard was voor de Polynesiërs een heilig dier.

Paul Gauguin, Vendangesà Arles ou misères humaines, 1988, olieverf op jute doek

Jules Bastien-Lepage, Vintage, 1880

Rond 74 had hij verschillende schilders ontmoet via de expositie van de Indépendants, waaronder Degas en de Nittis. Zelf stelde hij tentoon vanaf de tweede impressionistische tentoonstelling, waaronder ‘Les raboteurs de parquet’ (1875), geweigerd op de Salon omdat er arbeiders getoond werden, enkel plattelandsbewoners of boeren als onderwerp werden aanvaard. Zijn stijl varieert voortdurend, soms lijkend op Degas, andere werken op Renoir of Pissarro. Het perspectief van de ‘gekantelde’ vloer is afkomstig van Japanse drukken. Hij schilderde vaak familiale taferelen, interieurs en portretten. Zo zijn er scènes van dineren, kaarten, pianospel, lezen en naaien. Ook plattelandszichten met bootjes, zwemmen of vissen, al is hij vooral bekend voor zijn stadszichten. ‘Parijse straat, regenachtige dag’ is bijna fotorealistisch geschilderd. In 81 verwierf hij een landgoed aan de Seine, nabij Argenteuil, in 88 trok hij er permanent in. Hij wijdde zich aan tentoonstellingen, tuinierenen racen van jachten. Hij trok vaak op met zijn broer Martial en met Renoir. Hij had een relatie me een elf jaar jongere vrouw van lage klasse die hij een aanzienlijke lijfrente naliet. In de jaren 90 stopte hij met grote doeken te maken en in 94 stierf hij aan longontsteking terwijl hij in zijn tuin werkte.

In zijn collectie waren geen werken van Seurat, Gauguin of symbolisten. Hij had ook andere, dure hobby’s zoals postzegels verzamelen, orchideeën kweken, jachtbouw en textielontwerp. Opdat zijn collectie niet zou verdwijnen op zolders en in provinciale musea, bepaalde hij dat ze in het Palais du Luxembourg getoond moesten worden, daarna in het Louvre. Na Caillebotte had Renoir deze strijd voortgezet.

Gustave Caillebotte, Le pont de l'Europe,

Hij werd geboren als achtste van negen kinderen van een verzekeringsagent in Gournay-sur-Marne en opgevoed in Straatsburg met een eerste kunstopleiding aan de École Municipale de Dessin, met als bedoeling commerciële lithografie te leren. In 68 werkte hij als lithograaf, maar na bezoek aan het Louvre besloot hij kunstschilder te worden. Hij studeerde aan de École des Beaux-arts onder Cabanel, maar zijn studies werden onderbroken door de Frans-Duitse oorlog en hij werd gevangen genomen. In 72-73 werkte hij in het atelier van Chéret. In 78 nam hij deel aan de Salon, zonder succes. In 79 voltooide hij zijn studie bij Cabanel en huwde Sphie Desmonceaux, ze kregen zeven kinderen. Hij verhuisde korte tijd naar Londen waar hij de werken van Turner bewonderde. Terug in Parijs bleef succes weg en deed hij allerlei jobs, meestal bij drukkers, om zijn gezin te onderhouden. Tussen 1880 en 85 had hij een parttime job in de porseleinfabriek van Sèvres, via zijn broer Ernest, een keramist. Daar leerde hij Rodin kennen, die levenslang zijn vriend bleef.

Op de Salon van 1884 kreeg een werk van hem een eervolle vermelding, en kunstcriticus Roger Marx werd zijn voorvechter. Daarna vond Carrière vrienden bij schilders, critici, schrijvers en verzamelaars. Hij was mede-oprichter van de Société Nationale des Beaux-Arts en werd erevoorzitter van de Salon d’Automne, een jaarlijkse tentoonstelling half oktober, tussen het Grand Palais en het Petit Palais. Hij was kunstdocent aan de Académie de La Palette. Hij exposeerde bij de Libre Esthétique in 94, 96 en 99, de Secession van München in 96, 99, 1905 en 1906 en de Secession van Berlijn in 1904. In 1906 stierf hij aan keelkanker. De Société Nationale des Beaux-Arts, de Salon d'Automne (1906), de Ecole Nationale des Beaux-Arts en de Libre Esthétique (1907) hielden grote overzichtstentoonstellingen van zijn werk.

Zijn werken spraken symbolistische critici aan, Carrière bezocht regelmatig café Voltaire en was betrokken bij symbolistisch theater.

Eugène Carrière, Les âges de la vie: les jeunes mères, ca1897-1900, oil on canvas

Waterhouse werd geboren in Rome in 1849 als zoon van twee schilders. Het gezin keerde naar Engeland terug in 1854 en gingen in Londen wonen. Reeds vroeg ging hij tekenen in het pas opgerichte Victoria and Albedert Museum. Hij werkte als assistent in de studio van zijn vader. In 1871 begon hij de Royal Academy of Art, eerst vor beeldhouwen, daarna schilderkunst. In zijn vroege periode schilderde hij themas van de klasieken, in de trant van Alma-Tadema en Leighton. Hij stelde tentoon in de Dudley Gallery en de Society of British Artists. Een werk, ‘Sleep and his half-brother Death’, werd in 74 tentoon gesteld op de Royal Academy en had succes en hij zou er jaarlijks blijven exposeren tot 1916, uitgezonderd in 1890 en 1915. Zijn ‘After the dance’ kreeg er een ereplaats. In 83 huwde hij met Esther Kenworthy, die haar bloemenschilderijen ook tentoonstelde op de Royal Academy. Hij trok in in de primrose Hill studios, waar ook Arthur Rackham en Caulfield werkten. Vanaf halverwege de jaren 80 exposeerde hij in de Grosvenor Gallery en de New Gallery. Schilderijen zoals ‘Mariamne’ werden veel tentoongesteld in Engeland en in het buitenland in het kader van de symbolistische beweging. In 1900 was hij de belangrijkste initiatiefnemer van het ‘Artists’ War Fund. In 1901sloot hij zich aan bijde St John’s Wood Arts Club, een sociale organisatie met ook Alma-Tadema en Clausen. Hij was ook bij de adviesraad van St John’s Wood Art School, met jonge neo-prerafaëlitisch schilders zoals Byam Shaw.

In 95 werd hij officieel gekozen tot academicus en werd lid van de Royal Academy Council. Een van zijn bekdnste onderwerpen is ‘The lady of Shalott’, naar Elaine of Astolat uit een gedicht van Tennyson, die sterft ten gevolge van een vloek nadat ze Lancelot rechtsreeks had aangekeken. Hij schilderde drie versies, in 1888, 1894 en 1916. Een ander terugkerend personnage was Ophelia. De eerste versie van 88 was ingediend om zijn diploma te halen, latere versies werden geschilderd in 1894, en 1909-10. In 1915 kreeg hij kanker en twee jaar later stierf hij. Hij was al een hele tijd verzwakt maar bleef schilderen tot zijn dood. ‘De betoverde tuin’ bleef onvoltooid achter. Waterhouse en zijn vrouw Esther hadden geen kinderen.

John William Waterhouse, Saint Cecilia, 1895, oil on canvas

Vincent Willem van Gogh (1853-1890) werd in Nederland geboren als zoon van een predikant, zijn moeder de dochter van een boekbinder. Hun eerste zoon was doodgeboren, na Vincent volgden nog drie zussen en twee broers. Hij werd teruggehaald uit de dorpsschool vanwege de invloed van andere kinderen, en kreeg drie jaar les van van zijn vader en de gouvernante. In 64 ging hij voor twee jaar naar de kostschool. In 66 volgde hij les in het rijks-HBS te Tilburg, waar hij ook tekenles kreeg van de schilder Huijsmans, maar in zijn tweede jaar werd hij weer van school gehaald. In 69 werd hij bediende bij het Haagse filiaal van een internationale kunsthandel. In 73 werd hij overgeplaatst naar een filiaal in Londen, en bezocht er musea. In 1873 werkte hij een tijd in Parijs en zag oa de werken van de boerenschilders Millet en Breton, daarna terug in Londen. In 76 werd hij uit de kunsthandel van zijn oom ontslagen, wegens verminderde belangstelling. Hij werd vervolgens onderwijzer en hulpprediker bij een dominee. Hij wou nu predikant zijn en ging lesgeven op een zondagsschool. Hij bleef ook zijn interesse voor schilderkunst behouden en bezocht oa Hampton Court, met werk van Holbein, Rembrandt en Italiaanse renaissance. In 77 verliet hij Engeland, ging even boeken verkopen in Dordrecht, en trok naar Amsterdam voor het staatsexamen, met de bedoeling theologie te volgen. In 78 haakte hij echter af, Latijn en Grieks interesseerden hem niet. Hij volgde een korte opleiding voor protestantse evangelisten in Brussel.

Eind 78 werd hij naar de Borinage gestuurd, in 79 begon een proefperiode als lekenprediker tussen de mijnwerkers. Hij werkte in armoede en was depressief, woonde in een barak en sliep op stro. Hij daalde mee af in de mijnen en verzorgde slachtoffers van een gasexplosie, maar werd als buitenstaander beschouwd.Van zijn vroegere chef in Den Haag kreeg hij een waterverfdoos opgestuurd. Nog in 79 werd hij afgewezen als lekenpredikant wegens te fanatiek en te moeilijk in omgang. Hij probeerde als bijbelcolporteur. Vincent was heel belezen en leerde via handboeken perspectief en anatomie. Hij maakte tekeningen van eenvoudige mensen. In 1880 maakte hij een voettocht van 70 km naar het huis van de barbizon-schilder Breton, maar toen hij aan zijn deur stond, durfde hij niet te kloppen. In 80 ook koos hij ervoor schilder te worden, wellicht op aanraden van zijn broer Theo die hem financieel ondersteunde. Hij verhuisde naar een atelier inBrussel en schreef zich in aan de Académie Royale des Beaux Arts, die weinig bevredigde. Hij deed mee aan een examen en was laatste. Via zijn broer leerde hij de schilder Van Rappard kennen, hij ging in diens atelier werken. Het gebruik van vele streepjes in het werk van Van Rappard is goed te zien in het latere werk van Van Gogh. Hij volgde ook nog lessen perspectief, wellicht bij Madiol, een schilder die hij erg waardeerde.

Door een misverstand kwam een tijdelijk einde aan zijn vriendschap met Van Rappard en in 81 keerde hij terug naar zijn ouders. Hij ging in Den Haag wonen en had een problematische relatie met de ex-prostituee en drankverslaafde ‘Sien’. Sien kreeg een zoon in 82, maar zonder aanwijzing dat Vincent de vader zou zijn. In 81 ging hij drie weken bij zijn neef Mauve werken, waar hij de schilders van het Haagse Atelier leerde kennen, en les kreeg van Mauve. In 83 verliet hij Sien en ging wonen in Drenthe, waar Liebermann elke zomer kwam schilderen, daarna terug naar zijn ouders in Nuenen. Een maand na het overlijden van zijn vader schilderde hij ‘De aardappeleters’ (1885). Veel van zijn werken zijn verloren gegaan toen zijn moeder en zus verhuisden.

Eind 85 ging hij in antwerpen wonen, waar hij erg onder de indruk kwam van Japanse drukken, die hij zag zag bij antiquairs en boekhandels. Hij begon er zelf te verzamelen en hing ze aande muur van zijn kamer. Hij probeerde te leven door het schilderen van straattaferelen, maar kreeg er geen verkocht. Door oa schilders als Rubens begon hij zich erg voor naakten te interesseren. Hij zocht modellen in bordelen, cafées en theaters maar niemand was bereid, op één na door financiële hulp van zijn broer Theo. In zijn ‘Portret van een vrouw met rode haarband’ gebruikt hij felle kleuren. In 86 schreef hij zich in bij de Academie voor Schone Kunsten maar hield het geen drie maand vol. Hij had zich ingeschreven omwille van modeltekenen maar werd enkel toeglaten naar gipsen te werken. Toen hij een eindwerk opstuurde werd hij teruggestuurd naar het beginnersniveau. Armoede, veel roken en slechte voeding bezorgden hem koorts, hoest, maagkrampen en rotte tanden. Hij had ook syfilis. Hij liet een derde van zijn tanden uittrekken zonder verdoving. Theo wou niet toestemmen om naar Parijs te trekken, hij nam toch de nachttrein zonder de schulden af te betalen van huur, verf en tandarts. Hij ging inwonen bij Theo in Montmartre, en kreeg er een eigen atelier. Hij geraakte bevriend met Toulouse-Lautrec en Émile Bernard, en had bewondering voor Monticelli, Delacroix en Puvis de Chavannes. Hij leerde er het impressionisme kennen al waren hun Salons voorbij. Hij ging vaak schilderen met Signac in Asnières en kende er Seurat, Gauguin, Pissarro en Guillaumin. Zijn vriendschap met Theo liep niet altijd goed, omdat Vincent met iedereen in ruzie kwam.

Februari 88 verhuisde Van Gogh naar Arles in de Camargue, er lag toen sneeuw. Hij huurde er vier kamers, met het idee dat hij vrienden kon laten logeren. Hij wou een soort kunstenaarshuis, om samen wonen en te schilderen. Enkel Gauguin kwam erop af, na een paar maanden brak het af met grote ruzie, omdat beiden verliefd waren op de plaatselijke cafébazin. Een versie is dat Gauguin met een degen Van Gogh’s oor had afgehakt, en besloten het gebeuren stil te houden; ‘Jij bent stil, ik zal het ook zijn’ schreef Vincent in zijn laatste brief aan Gauguin. Toch wordt dit feit betwijfeld. Een andere versie is dat hij zelf zijn oor afsneed en aan een prostituee gaf. Vincent maakte in of vanuit Arles meerdere werken per dag, waaronder zijn beroemdste werken. Toen Theo trouwde in 89 liet Vincent zich opnemen in een psychiatrische instelling, waar hij een klein atelier teogewezen kreeg. Zijn inzinkingen bleven elkaar opvolgen, tijdens een aanval had hij olieverf ingeslikt, daarop maakte hij enkel tekeningen naar werken van Rembrandt, Delacroix, Millet, Daumier, Doré en Demont-Breton. In 90 toonde Theo tien van zijn werken op de Salon des Indépendants en ook in 90 werd Van Gogh uitgenodigd op de expositie van Les XX te Brussel, waar hij zes werken hing. Hij kreeg er lovende kritieken en één werk werd verkocht, ’De rode wijngaard’ door Anna Boch, een paar maand voor zijn dood. Samen met twee tekeningen die Van Cutsem kocht wellicht het enige verkochte werk.

Na zijn verblijf in de instelling reisde hij naar Auvers-sur-Oise, waar dokter Gachet wonde. Zijn laatste werk was wellicht ‘Boomwortels’, onafgewerkt, iets wat Van Gogh anders nooit deed, en dus niet het werk ‘Korenveld met kraaien’. Juli 1890 schoot hij zichzelf in de borst en miste zijn hart, waardoor hij in juli pas stierf aan inwendige bloedingen. Er ontstond een theorie dat iemand uit een groepje jongens had geschoten, die hem vaak hinderden bij het schilderen. Films hierover hielden dit verhaal aan, hoewel niet waarschijnlijk, gezien reeds eerdere zelfmoordpogingen en de overtuiging van getuigen over zijn laatste momenten. Een half jaar later overleed ook Theo.

Vincent van Gogh, Le jardin de Daubigny, 1890, oil on canvas

Evelyn De Morgan (1855-1919) was een symbolistische schilderes, behorend tot de late prerafaëlieten. Haar themla’s waren spiritueel, feministisch en pacifistisch, gericht tegen de tweede boerenoorlog en WO I. Zij werd geboren als Mary Evelyn Pickering in Londen, dochter van een griffier en een dochter van John Spencer Stanhope, tevens een kleindochter van de eerste graaf van Leicester. Ze was de oudste van vier kinderen. Haar oom aan moederskant was de prerafaelitische schilder John Roddam Spencer Stanhope. Zij werd thuis onderwezen in Grieks, Latijn,Frans, Duits, Italiaans, klassieke literatuur, mythologie, ze las geschiedenisboeken en wetenschappelijke teksten. In 1883 ontmoette ze de keramist William De Morgan en in 1887 huwden ze. Ze woonden in Londen en halfjaarlijks in Florence. Ze vocht mee voor de vrouwenkiesrechtbeweging. Ze maakte meer dan vijftien oorlogsschilderijen, en toonde ze op benefiettentoonstellingen. Tijdens de eerste helft van hun huwelijk ging de opbrengst van haar schilderijen naar de pottenbakkerij van haar man. Ze hielp ook mee aan zijn keramiekontwerpen. Financiële zekerheid hadden ze pas nadat zijn eerste roman was gepubliceerd in 1906, “Joseph Vance”. Ze waren ook beiden spiritisten, zij waren de anonieme auteurs van “The result of an expermiment”, waarin ze het hebben over hun avonden “automatisch schrijven”, waarin ze naar eigen zeggen communiceren met sprituele wezens. Daarna kwamen duisternis en dood meer voor in haar werken. Haar spirituele overtuigingen en sociale commentaren vertaalde zij in complexe allegorieën. Evelyn de Morgan stierf in 1919 in Londen, twee dagen na haar man. Zij ontwierp zelf haar grafsteen, George Frampton beeldhouwde die, met een engel en een vrouwelijke Dood, en het opschrift “Verdriet is enkel van het vlees, het leven van de geest is vreugde”.

Haar schilderij "The love potion" werd verkeerd geïnterpreteerd door har zuster, die de gele vrouw beschrijft als een heks "met een wreed gezicht", die een gif mengt om de liefde te saboteren van het koppel dat in het venster wordt getoond. De boeken zouden over zwarte magie gaan. Het werk hoort echter thuis in een serie alegorische werken die de vooruitgang van de ziel uitbeeldt, naar verlichting toe. De vrouw is een geleerde, de boeken zijn van grote wetenschappers en filosofen.

Evelyn De Morgan, The wandering jew, Whom the gods love, die young, 1888, oil on gold leave on canvas

Roberts kon niet overweg met de nieuwe man van zijn moeder. Hij besloot zijn kunststudie in Engeland verder te zetten, van 81 tot 84 volgde hij de Royal Academy Schools. Hij reisde in 83 door Spanje met de Australische schilder John Russell en de latere politicus Maloney, ze ontmoetten de Spaanse schilders Laureano Barrau en Ramon Casas die hen vertrouwd maakten met het impressionisme en plein air schilderen. In Londen en Parijs waren vooral Bastien-Lepage en Whistler van invloed.

Van 84 tot 92 werkte Roberts opnieuw in Victoria en was hij lid van de Boheemse kunstenaarsvereniging Buonarotti Club. Ofschoon Boheems nu vooral figuurlijk wordt bedoeld, was het bohemienisme toen een sociaal-culturele beweging. De naam Bohémien komt uit het Quartier Latin in Parijs, waar het een context beschreef van armoede, honger, vriendschap, idealisering van kunst en minachting voor geld. Later werd het een anti-establishment, een subcultuur met specifieke politieke en sociale standpunten, zoals vrije liefde, soberheid, eenvoud, leven in wagens of vrijwillige armoede. Er was zelfs een rijke of aristocratische bohemienkring die soms ‘haute bohème’ werd genoemd. De Buonarotti Club was opgericht door twee graveurs, diverse schilders sloten zich erbij aan, zoals Humphrey, Longstaff of Colquhoun. De naam komt van de volledige naam van de Italiaanse beeldhouwer, schilder en architect Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni. De kunstenaars ontmoetten elkaar in het Prince’s Bridge Hotel. Een van de eigenaars was de kunstverzamelaar Young.

In de zomer van 85 en 86 begon Roberts met kunstenaarskampen op te zetten aan de buitenrand van Melbourne om er plein air het plattelandsleven en de bush vast te leggen. Het eerste kamp ‘Box Hill’, was samen met McCubbin en Abrahams, andere schilders sloten zich aan. Het tweede kamp was aan de Mentone Beach, een populair vakantieoord. Streeton kwam er schilderen, Roberts’ protégé. Vanaf 88 werd een studiocomplex gehuurd in Grosvenor Chambers, waar Roberts veel portretten schilderde.

Conder en Roberts sloten zich aan bij het kunstenaarskamp van Streeton in Heidelberg, een buurt van Melbourne, en hielden er een expositie van kleine werkjes op deksels van sigarenkistjes, negen op vijf inch groot. Toen werd ermee gespot, nu wordt het aanzien als de eerste tentoonstelling onafhankelijk van de Heidelbergse School. De Heidelbergse School bestond aanvankelijk uit de drie schilders Roberts, Abrahams en McCubbin, later kwamen ook Streeton, Withers en Conder erbij. Uit deze expositie kwam de latere tentoonstelling ‘9 to 5 Impression Exhibition’ in 89 in Buxton’s Rooms. Daarvoor was gekozen voor een japonistisch interieur, met Japanse kamerschermen, zijden gordijnen, paraplu’s en vazen met bloemen, duidelijk beïnvloed door Whistler en zijn ‘Esthetische beweging’. De ‘9 to 5’-werken verkochten goed, ook al waren de kritieken verdeeld. Toen in 1890 Melbourne door een zware economische crisis was getroffen verhuisden Roberts en Streeton naar Sydney, waar ze plein air schilderden in kunstenaarskampen rond de haven. In 96 trouwde Roberts met de 36-jarige Elizabeth alias Lillie Williamson, ze kregen een zoon. Zij was experte in het maken van lijsten. In de periode 1903-14 schilderde hij vrij weinig, hun inkomen kwam dan vooral van haar. De eerste wereldoorlog bracht hij door in Engeland als assistent in een ziekenhuis. Terug in Australië bouwde hij een huis in Melbourne. Zij stierf in 28 en hij hertrouwde dat jaar met Jean Boyes. In 1931 stierf hij aan kanker.

Tom Roberts, Bourke Street west, 1885, olieverf op doek

Voór zijn geboorte was zijn vader oogchirurg in in Philadelphia. Toen hun dochter op tweejarige leeftijd stierf besloot het echtpaar naar het buitenland te trekken om er te herstellen. Ze woonden in Parijs, maar brachten seizoenen door in bergresorts in Frankrijk, Duitsland, Italië en Zwitserland. Terwijl Mary zwanger was, verbleven ze in Florence vanwege een cholera-epidemie. John werd geboren en een jaar later zijn zus Mary. Met tegenzin accepteerde zijn vader het verzoek van zijn vrouw om in het buitenland te blijven. Ze leefden er bescheiden van een kleine erfenis en spaargeld. Ze kregen nog vier kinderen, waarvan er twee hun kindertijd overleefden. Door hun rondtrekkend leven had John geen formeel onderwijs. Zijn moeder en vader waren artistiek, hij was medisch illustrator. Sargent schetste veel en kopieerde scheepsillustraties. Op zijn dertiende kreeg hij aquarelles van Welsch. John werd heel bedreven in kunst, muziek en literatuur, hij sprak vloeiend Engels, Frans, Duits en Italiaans. Een poging bij de Academie van Florence mislukte door reorganisatie. Hij volgde les bij portretschilder Carolus-Duran. In 1874 werd hij toegelaten tot de École des Beaux-Arts, volgde tekenen, anatomie en perspectief en won een zilveren prijs. Daarnaast studeerde hij bij in een atelier bij Beckwith, die zijn vriend werd en zijn connectie met Amerikaanse kunstenaars. Hij volgde ook lessen bij de realist Bonnat.

Het atelier van Carolus-Duran werkte niet traditioneel academisch, maar alla prima (nat-op-nat) in de trant van Velásquez. Via vriendschap met Helleu ontmoette hij Degas, Rodin, Monet en Whistler. Zijn interesse ging uit naar bergen, zeezichten en gebouwen, niet naar portretten. Dat laatste deed hij voor zijn carrière, om op de Salon te worden getoond en als broodwinning. Hij maakte twee impressionistische versies van ‘Oesterverzamelaars van Cançale’ (1878), één stuurde hij naar de VS, hij kreeg warme reacties. In 79 schilderde hij een portret van Carolus-Duran, het hing op de Salon en had succes. Na zijn opleiding ging hij het werk van Velásquez bestuderen in Spanje. De Spaanse muziek inspireerde hem tot ‘El Jaleo’ (1882). Hij was een vaak een begeleider van vele muzikanten. Reizen naar Italië leverden Venetiaanse straattaferelen op. Tussen zijn portretten in opdracht maakte hij er nog voor vrienden en collega’s. Hij vroeg steeds hogere prijzen en wees ook opdrachten af. In 84 maakte hij zijn ‘Portret van Madame X’ af, hij beschouwde het als het beste wat hij ooit had gemaakt. Zijn zelfvertrouwen had hem ertoe gebracht een experiment te doen met een pose, maar het draaide onverwachts uit op een schandaal. Zijn opdrachten droogden op, hij overweegde met schilderen te stoppen en verhuisde naar Londen. Hij had er al werk hangen op de Royal Academy. Hij had critici tegen maar door zijn portret van ‘Mevrouw Henry White’ kreeg hij er op zijn kant, alsook mecenassen. In 85 bezocht hij Monet en schilderde hem buiten aan het werk, met ook zijn vrouw. Zelf kocht hij vier werken van Monet voor zijn eigen collectie. Op dezelfde manier maakte hij ook een schilderij van Helleu met zijn vrouw. Hij gebruikte fotografie om zijn composities te maken. Hij schilderde Rodin. Zijn eerste groot succes aan de Royal Academy of Arts kwam met zijn werk ‘Carnation, Lily, Lily, Rose’, ter plaatse geschilderd in een Engelse tuin in Cotswolds, en onmiddellijk aangekocht door de Tate. Tate was een netwerk van vier kunstgalerijen, gesponserd door de minister van cultuur. Zijn eerste reis naar Amerika in 1887-88 leverde meer dan 20 belangrijke opdrachten op. In Boston kreeg hij zijn eerste solotentoonstelling met 22 van zijn werken. Hij werd er bevriend met de impressionistische schilder Bunker. Hij maakte nooit schetsen voor zijn portretten, hij vroeg acht à tien sessies van zijn klant, meestal in zijn studio. Zijn meest gebruikte kleuren waren marsgeel, cadmiumgeel, viridian, smaragdgroen, vermiljoen, marsrood, meekrap, ultramarijn, kobaltblauw, ivoorzwart, sienna en marsbruin. Hij werd verkozen tot lid van de Royal Academy. In de jaren 90 kreeg hij gemiddeld 14 opdrachten per jaar. Hij trok diverse keren naar Amerika voor opdrachten, waaronder presidenten Roosevelt en Wilson. Zijn productiviteit was hoog. Voor een rijke Londense kunsthandelaar moest hij 12 portretten maken. In 1907 sloot hij officieel zijn altelier. Hij ging met twee zussen en twee dochters van één van hen schilderen in de Zwitserse Alpen. Hij trok zich niets aan van de nieuwe moderne stromingen zoals het kubisme en het futurisme. “Ingres, Raphael en El Greco, dit zijn nu mijn bewonderingen, dit is wat ik mooi vind.” In 1925 schilderde hij zijn laatste olieverfportret, van een markiezin.

Sargent schilderde ook meer dan 2000 aquarellen, waarvan honderden van Venetië. Die maakte hij louter voor zijn eigen plezier. Door de veel te hoge vraag naar portretten, maakte hij ook honderden snelle portretschetsen in houtskool, die hij ‘mugs’ noemde. Van 1895 tot 1919 werkte hij aan muurschilderingen ‘Triumph of religion’ in de Boston Public Library. Ze geraakten nooit af. Er ontstond een debat omdat hij het jodendomen en de synagoge als een blinde, lelijke heks had uitgebeeld, en het christendom en de kerk als een stralende jonge vrouw. Hij was vrijgezel gebleven met een grote vriendenkring, met oa Oscar Wilde, Paget en Belleroche, met wie hij vaak reisde en die wellicht zijn geliefde was. Mogelijk had hij hem gebruikt als model voor zijn Madame X. Wellicht was hij ook verliefd geweest op vrouwelijke modellen, zoals Ferrara, Gautreau en Gauthier. Tot zijn vrienden behoorden ook prinsen en graven en hij werkte ook samen met vele andere kunstenaars.

John Singer Sargent, Capri girl on a rooftop, 1878, oil on canvas

Max Klinger, Christus im Olymp, 1897, oil on canvas and sculpture

Op basis van de criticus Charles Blanc en zijn interpretatie van werk van Chevreul en de kleurentheorie van Ogden Rood vond Seurat het chromoluminarisme uit, vaak pointillisme genoemd. Chevreul had het idee van de kleurencirkel gelanceerd, met primaire en intermediaire kleuren. Bij zijn restauratie van wandtapijten zocht hij naar de oorspronkelijke kleurstoffen, en ontdekte hoe twee kleuren naast elkaar geplaatst in onze perceptie een totaal nieuwe kleur konden teweegbrengen. Hij beschreef ook hoe men na het bekijken van een kleur, even de tegenovergestelde kleur op zijn oogleden zag, de complementaire kleur. Ogden Rood had gelijkaardige theorieën en wees erop dat de juxtapositie van primaire tinten naast elkaar een veel intensievere en aangenamere kleur kon creeëren. Bij de primaire kleuren wees hij op het onderscheid tussen pigmenten en licht, bij de eerste zijn de hoofdkleuren geel, rood en blauw, samen vormen ze zwart. Bij licht zijn die rood, groen en blauw, samen geven zij wit licht. Seurat vond dat vrolijkheid kon bereikt worden door lichtgevende tinten, overheersen van warme kleuren en gebruik van naarboven wijzende lijnen. Rust bereik je met gelijkwaardigheid met balans van licht en donker, evenwicht van warme en koude kleuren, en horizontale lijnen. Verdriet door donkere en koude kleuren en naar beneden wijzende lijnen.

De criticus Fénéon gebruikte voor de nieuwe school het eerst de term ‘neo-impressionisme’ in 87 in een editie van het Belgische ‘L’Art moderne’. Seurat exposeerde samen met Signac op de achtste en laatste tentoonstelling van de impressionisten, met het grote werk ‘Un dimanche après-midi à l’île de la Grande Jatte’, waaop diverse sociale lagen van de bevolking samen zitten. Dat initiatief lukte dankzij grote inzet van Pissarro, maar dat bracht spanningen. Monet, Sisley en Caillebotte weigerden samen met Seurat te exposeren, waardoor dit de laatse impressionistische tentoonstelling was. Hij stelde zijn werk ‘Het circus’ onvoltooid tentoon op de achtste Salon des Indépendants. In 91 stierf hij onverwacht aan een hersenbloeding ten gevolge van Angina pectoris. Jarenlang had hij een affaire met Madeleine Knobloch en een zoon, die echter twee weken na hem aan dezelfde infectie stierf.

Georges Seurat, Pont de Courbevoie, 1886-87, oil on canvas

In 82 werd hij freelance illustrator en richtte zijn eerste studio op. Ondertussen volgde hij verder les aan de Lowell Institute en de Boston Art Club. In 83 hield hij zijn eerste solotentoonstelling met aquarellen In Boston. In de zomer van 83 mocht hij met een vriend van de Boston Art Club mee op reis door Europa, de UK, Nederland, Frankrijk, Italië, Zwisterland en Spanje. Hij was onder indruk van de aquarellen van Turner. 67 van de aquarellen die hij toen maakte, werden op zijn tweede expositie getoond in 84. Toen gaf hij les aan de Cowles Art School en sloot zich aan bij de ‘Paint and Clay Club’. Zijn werk werd beïnvloed door Hunt, Corot en de Barbizons. Ook in 84 trouwde hij met Maude Doane, een vriendin van de familie. Halverwege de jaren 80 begon hij stadszichten te schilderen. Hoewel zijn olieverfschilderijen geleidelijk op gang kwamen, bleef hij financieel succes halen met zijn aquarellen.

In 86 woonde hij met zijn vrouw in Parijs. Hij leerde figuurtekenen en schilderen aan de Académie Julian, onder Boulanger en Lefebvre, maar schakelde al snel over naar zijn eigen stijl. Zijn werken kon hij in Amerika verkopen en zo zijn verblijf bekostigen. In de herfst van 87 schakelde hij over op een kleurig palet en werkte in de trant van de Franse impressionisten, met veel licht en lichtere penseelstreken. Hij leerde hun werken daar kennen maar beweerde hen nooit te hebben ontmoet. Zijn werk werd in Amerika positief onthaald. Hij hing vier werken op de Wereldtentoonstelling van Parijs in 89 en won een bronzen medaille. Hij nam een voormalig atelier van Renoir over en vond achtergelaten olieverfschetsen. “Ik wist niets van Renoir en het kon me ook niets schelen. Ik bekeek deze experimenten in pure kleur en zag dat het was wat ik zelf probeerde te doen.” Hij schilderde straatscènes, maar vermeed onderwerpen als cabaret, opera, theater. In ‘Geraniums’ toont hij zijn vrouw, hij presenteerde het werk op de Salon in 89, een van de drie waarop hij vertegenwoordigd was.

Ook in 89 keerde het echtpaar terug naar de VS en vestigde zich in New York. Hij bleef illustraties maken in zijn studio en landschappen plein-air schilderen bij mooi weer. ‘Fifth Avenue in Winter’ is een zicht vanuit zijn studio, met de toen typische paardenkoetsen en trolleys. Hij gebruikte bruin en zwart, toen bij bepaalde impressionisten ‘verboden kleuren’, maar toch met veel wit zoals bij Monet. Via de American Water Color Society werd hij bevriend met Amerikaanse impressionisten, zoals Twachtman en Alden Weir, hij had nog veel andere contacten in kunstverenigingen. Zijn favoriete thema blijft straatzichten, liefst met goed gekleden mensen, ‘de mensheid in beweging’. Via Robinson, die afwisselend in Frankrijk en in Amerika werkte, had hij met Twachtman en Weir contact met Monet, toen in Giverny. Hij schilderde plein-air, vaak als onderdeel bedoeld voor een olieverfwerk dat ‘geassembleerd’ werd in zijn studio. In de zomer zocht hij impressionistische locaties op, zoals de kunstenaarskolonie in Pappledore Island, en Thaxter’s tuin. Hij bracht er zijn verf direct uit de tube aan, op ongeprepareerd doek. Via de Salon van de dichter Celia Thaxter werden veel werken verkocht aan rijke eilanders. Vanaf midden jaren 90 maakte hij diverse zomerexcuries, telkens aan zee. Hij bleef ook commercieel werk aannemen, zoals voor de Wereldtentoonstelling van Chicago.

Na een reis naar Havan hield hij een grote veiling voor 200 van zijn werken in New York. In 1896 was een ecnomische crisis die artiesten hard trof.

Het echtpaar trok naar Napels, Rome, Florence, Parijs en Engeland. In 97 was hij terug in New York en nam deel aan de afscheiding van de impressionisten van de Society of America Artists, en verenigde hen in ‘The Ten’. Ze hielden hun eerste expositie bij Durand-Ruel. De ‘Old Lyme Art Colony’ in Connecticut was de eerste kunstenaarskolonie van impressionisten, begonnen in 1903. Toen zijn kleuren meer en meer op die van Monet begonnen te lijken, vonden veel fans dit verontrustend en onbegrijpelijk. Hassam werd vertegenwoordigd door handelaars en musea in diverse steden en in het buitenland, waardoor hij een goed inkomen had. 30 jaar na de tentoonstelling van de impressionisten in Parijs begon in 1900 het impressionisme ook in de VS erkenning te krijgen, kon hij verkopen aan grote musea en ontving hij prijzen en medailles. In 1906 werd hij academicus van de National Academy of Design. Na een periode van depressie en alcoholprobleem herpakte hij zich en ging veel in de natuur schilderen. Stadscènes verloren zijn interesse, omdat de paardentrams overwoekerd werden door metro’s, treinen en bussen, de herenhuizen vervangen door wolkenkrabbers, de mens werd er veel kleiner. Hij bleef enkel in New York in de winter en reisde rond. In Oregon ging hij veel schilderen met zijn vriend Wood. Hij maakte meer den 100 werken van de ruwe kust. In 1909 was hij aan het toppunt van zijn succes. In 1910 trok hij opnieuw naar Parijs en zag een andere stad, naar zijn zeggen volledig verwoest. Terug in New York begon hij aan zijn reeks ‘venster-schilderijen’, meestal een vrouw in kimono voor een open raam, zoals in ‘The goldfish window’ (1916), werken die snel verkocht werden. Hij maakte in zijn leven duizenden werken. In 1913 stelde hij zes werken tentoon op de Armory Show, waar impressionisme als mainstream werd beschouwd en verdrongen door het uit Europa overgewaaide kubisme. Hassam over de nieuwe kunsttrents: “Dit is het tijdperk van kwakzalvers en kwakzalverij, en New York is hun einddoel.” Hij was kwaad dat de Armory Show de aandacht had afgeleid van de exposities van The Ten. In 1903 kreeg hij opdracht voor een grote muurschildering voor de wereldtentoonstelling van San Francisco in 1915, met ook nog een aparte galerij voor hem met 38 werken. Hij begon een late carrière met etsen en lithografie. Hij schilderde de ‘vlaggenserie’ naar aanleiding voor parades, de geallieerden steunend en de bescherming van de Franse cultuur. Hij gaf zich vrijwillig op om de oorlog in Europa vast te leggen, maar de regering keurde dat niet goed. Toen hij schetsen maakte langs de kust over zeemanoeuvres werd hij gearresteerd. Veel van zijn werken werden gedoneerd voor oorlogshulp.

Na de oorlog bloeide de kunstmarkt in de jaren 20 hoog op en zijn inkomen steeg, hoewel de trent het realisme was van Hopper en Henri. Hij ontving een gouden medaille en tal van prijzen. Op 75-jarige leeftij stierf hij in East Hampton, New York. Hij veroordeelde alle moderne trends in de schilderkunst, kubisme en surrealisme noemde hij ‘kunstbooby’s’.

Childe Hassam, Rainy day, Boston, ca1886, oil on panel